Казах.ру
поиск по сайту и Казнету
rus / eng / kaz
Форумы
На русском языке
Қазақша сөйлесу


Словарь-переводчик

Введите русское или казахское слово. Для ввода казахских символов нажмите цифры:
Ә2, I3, Ң 4, Ғ5, Ү8, Ұ 9, Қ0, Ө-, һ+


полная версия










Общение

Реклама: Новый телеграм-канал для деловых людей > Траблшутинг
Общение: Список форумов
Форум: Шежipe
Тақырып: Төлеңгіттер қайдасыңдар!!!

страницы:    3   2    1    в начало »   

Авторы Xабарлама
Ақберен Елгезек
akberen.80@mail.ru
09-06-09 13:49
Қайсар да, батыр,
Шешен де ақын,
бірігіңдер төлеңгіттер!

Авторы Жауап
Елмурат
24-08-17 18:52
Караалпактын кытай арысы казаяклы тайпасынан тараган толенгит боламыз. Баримиз Шахаман (Коккоз) батыр урпагымыз.
Манибек
manibek.09.09.
15-08-17 08:31
Менда ТОЛЕНГИТПЫН БАБЫЛ ата урпагынан
Асылбек Ғалымұлы
Asylbek.uderbaev@mail.ru
14-08-17 18:27
Руым Төленгіт Қарақалпақ бөлімі: Атырау обл. Исатай ауылы . Осы бөлімнен барма?
Жако
03-04-17 14:57
Ултым қарақалпақ, руым Төлеңгіт!
jandos
best.friend91@mail.ru
13-03-17 16:31
мен тамдинский толенгитпин бабылдан тараган урпакпын
Төлеңгіт
akberen21@gmail.com
12-03-17 07:34
Мен қазақ төлеңгіттерінің алдында олардың дұрыс бағасын бермеген тарихшылар атынан кешірім сұраймын. Төлеңгіттерді Қазақ хандығының басқару жүйесінен қалған негізгі артефакттардың бірі десек те болады, ал біз оларды төрелердің маңындағы құлдары деп түсіндірдік !

Ұлт және Ұлыс

6 -мақала: Төлеңгіттер және олардың Қазақ хандығының басқару жүйесіндегі орыны

Биліктің ең негізгі сыртқы белгісі – басқару аппараты. Бұл ұғымның ішінде әкімшілік- территориялық бірліктердің басшылары, мемлекеттік алым-салық жүйесін іске асыратын фискалдық чиновниктер, әскери және қауіпсіздік қызметі сияқты толып жатқан билік жүйесінің құрамдас бөліктері мен тетіктері бар. Егер біз осы тұрғыдан қарасақ хандық дәуірде қазақ қоғамында монархиялық биліктің нұсқасы бар сияқты көрінеді. Себебі қоғамның ішінде «ақ сүйек» атанған қара халыққа қарағанда ілкі артықшылықтарға ие әлеуметтік топ- төрелер бар. Қазақ халқының саяси тарихында төре институтының алатын орыны ерекше. Егер қазіргі заман тілімен түсіндірсек «төре» дегеніміз саяси қызметкері, мемлекет заңының орындалуын қадағалаушы адам. Біздің пайымдауымыз бойынша «төре» сөзі өте көне ұғымдардың бірі, оның шығу тегі қазіргі қолданыстағы «мемлекет» сөзінен де әрі. «Мемлекет» араб сөзі, оның мағынасы –империя, мемлекет, патшалық. Еуразияның көне тұрғындары көп заман мемлекет сөзінің орнына «ұлыс» атауын қолданып келді. Сонымен бірге орталық билік ту тіккен орда қызметі, оның жұмысын басқаратын аталықтар институты біздің тарихнамада әлі зерттелеген жоқ. Қазақ хандығы жаңа құрылған кезеңде орталық билікті күшейту мақсатымен саяси басқару тетігі есебінде өмірге енген тәртіптің бірі- аталықтар институты. Аталық басты міндеті Орда қызметін үйлестіріп отыру. Орыс деректерінде аталықты «дядька» деп атайды, яғни ханға жол сілтеп, жөн көрсетіп отыратын үлкен тұлға және жанашыр ақылшы адам.
Қазақ ордасының және қызметтегі төрелерінің маңына төлеңгіттер жиналды, ол бір жағынан хан-сұлтанның әскери қосыны, бір жағынан нөкері, бір жағынан елшілігін атқаратын адамдар. Ресейде Иван Грозный тұсында қалыптасқан дворяндықтың дәл біздің төлеңгіттерден айырмашылығы шамалы. Біздің тарихнамада төлеңгіт пен құлдың айырмашылығы әлі ашылмағандықтан әлі күнге төлеңгіттерге дұрыс баға берілген жоқ. Деректерге қарасақ төлеңгіттердің әлеуметтік орыны қара қазақтан жоғары. Олар елшіліктерге, келіссөздерге белсене қатысады, жауапты тапсырмаларды атқарады және алатын жол ақысы да өзгелерден мол, сол себепті төлеңгіттерді мемлекеттің, немесе мемлекет билігіне жауапты ”ақ сүйек” топтың басқару функциясын іске асырушы тетік есебінде қарастыруға болады.
Төлеңгiттiктi күрделi әлеуметтiк құрылымға тән құбылыс деп қабылдауға болады. Бiрiншiден - төлеңгiттердiң шығу тегi әр қилы: оның құрамында өзге этностардың да, қазақтың да болуы мүмкiн, екiншiден әлеуметтiк орыны да әр қилы, олардың iшiнде маңызды саяси шаруаларға жүретiнi, байлары, сонымен қатар мiнерге аты, iшерге асы жоқ кедейлерi де бар. «Төлеңгiттер» деп төре маңына жинақталатын, төренiң қамқорлығындағы адамдарды атайды. Олар малдарына төре таңбасын басады, төренiң ұранын шақырады, бейбiт уақытта төренiң шаруашылығын қарап, жаугершiлiкте ең сенiмдi жауынгерлерге айналады. Кіші жүз Мақаш Бекмағанбетов құрастырды деген шежіреде төлеңгіттерге мынадай сипаттама беріледі: «Кіші жүздің 25 таңбалы баласына Төлеңгіт кірмейді. Төлеңгіт өз алдына топ басы. Бірақ адам аты емес, топқа берілген таңбаның аты дейді. Төлеңгіт әр халықтан қосылып, шеніне, нәсілдеріне танылып көбейіп «Төлеңгіт» деген таңбаға ие болған. Ханнан алған таңбасына ие болған Төлеңгітті қай хан болса да нәсілдес болғасын, оларды жақтап, «хан таңбалы төлеңгіт» деген». Хан ордасы маңында төлеңгіттердің көп жиналуы орталық биліктің мықтылығын қамтамасыз етеді, ол бір жағынан әскери қосын, бір жағынан нөкер, бір жағынан хан-сұлтанның шаруасын атқаратын адамдар. Ресейде Иван Грозный тұсында қалыптасқан дворяндықтың төлеңгіт институтынан айырмашылығы шамалы. Жаугершілік тұсында сырттан түскен тұтқынның көпшілігі төлеңгіт атанып кетеді, құлдарды азаткер қылса, олар да төлеңгіт қатарына қосылады, өзге елді шауып-шаншып айдап келсе олар бала-шағасымен төлеңгітке кіреді (мәселен Абылай заманында қырғыз, қалмақ, башқұрт, түрікмен т.б. тұтас ауылдарымен төлеңгіт қатарына енген). Сонымен қатар бірлі-жарым іргесі бос, ағайыны момын, малына билігі болмаған қазақ та ауылымен пана іздеп келіп төренің қолтығына кіреді. Төлеңгiттер қатарын жорықта қолға түскен тұтқындар, жарлы-жақыбайлар, өз руынан қорған таба алмаған адамдар, әртүрлi себептермен күштi ханның қанатының астында болғысы келгендер толтырады.
ХVІІІ ғасырдың ортасында шығыс аймақты қайтарып алу жолында жасалған қайратты қадамдардың бірі төре және төлеңгіттердің үлкен топтарының шекаралық алқаптарға қоныстануы. Алғашқыда төлеңгіттердің үлкен топтары Алтай және Тарбағатай бағытында аталықтар әулетінен Өмірзақ мырза бастаған Мамадайыр, Мамашық топтарымен бірге Әбілпейіз сұлтанға еріп аттанады. Шұбартау-Шыңғыстауға келгендердің ұрпақтары арасында «бұл елдің бірлігі үшін керек» деген сөз мәтел болып сақталып қалды. Шығыс өңірге аттанып бара жатқан Әбілпейізге Әбілмәмбет хан өзінің сенімді, шығу тегі қалмақ, қырғыз, татар төлеңгіттерінен Жаназар батырды бас қылып бірнеше ауыл берді. Осылайша «Өмірзақтың дәулетіне, Жаназардың қуатына жиналған» ел көп заман Әбілпейізге де, оның балаларына да, тіпті немерелеріне де қызмет етті.
Қаракерей Найманның ішінде Орта жүздің атақты сұлтандарының бірі Бөкейдің ұрпағы Санияз төре Әбілпейізді ағалап келіп билік құрыпты дейді (Қырық сан Барақ, одан Бөкей, одан Шыңғыс, одан Көшек, одан Санияз, одан Қамбар). Осы Санияздың маңындағы ел Зайсан, Мааңырақ маңында өздерін бүгінгі күні Саниязбыз деп атайтын бір үлкен қауым. Шежірелер «Санияз деген ру анығында оннан астам ұлттан, қырыққа жуық ру өкілдерінен құралған. Санияз төре мен оның баласы Қамбар төренің төлеңгіттері: татарлар Шәрәпи ауылы атанады, түрікпен әулеті – Мірмұхамбет ауылы, қырғыз әулеті – Мөшкен ауылы, орыс әулеті Михаил-Меңдібай ауылы, моңғол әулеті – Иіс ауылы, ағайынды орыстар Даниил мен Давид әулеттері Даниял-Дәуіт ауылы атанған. Бұлардан басқа қалмақ, башқұрт, қытай, ұйғыр, дүңген т.б. елдердің өкілдері араласқан. Санияздар өздерін «төреміз» демейді «саниязбыз» дейді, ал Санияз төренің өз кіндігінен тараған әулеттері өздерін «саниязбыз» демейді – төреміз дейді». Осы құрама ел төрелерімен бірге Қытай сияқты алып империяның қаһарынан қалған қазақты қорғап тұрғаны сөзсіз.
Қазақ хандары орталық билікті күшейту үшін кіші-гірім соғыстарды қашанда жүргізіп отырады. Жаугершілік тұсында қазақ рулары жауға жеке-жеке жем болмас үшін, екі тізгін, бір шылбыр өзіңде деп, бас билігін хандарына-сұлтандарына тапсырады. Жаудың бетін қайтарып, жан тыныштанғаннан кейін тәубесін ұмытып, өкпелеп шыға келеді. Міне, осындай кезеңдерде хан билігіне негізгі сүйеу болатын күш -төлеңгіттер. Олар хан ордасы маңында тек шаруашылық істермен ғана айналыспайды, сонымен бірге саяси өмірден туындайтын күрделі тапсырмаларды да орындайды. Осы себепті төлеңгіттерді біз әртүрлі елшіліктер құрамынан, сауда керуендерінің қорғаушылары арасынан, хат-хабар қызметінен, сыртқы елден келген елшіліктерді қарсы алушылар ішінен, халықаралық кездесулерден жиі көреміз. Атыраулық зерттеуші А.Шамғонов «1757 жылы Жәнібек сұлтан Петербург қаласына сапар шеккенде орыс үкіметі олардың жол ақысын төлеген. Мысалы сұлтанға күніне -50 тиын, би-батырларға -20 тиын, төлеңгіттерге-10 тиын, тілмаштарға-5 тиын, ал солдаттарға -3-ақ тиын. Осының өзі төлеңгіттердің хан сарайында алатын орнын анық көрсетіп береді»,- дейді. Төлеңгіттердің көбі Ордадағы қызметтерді бірнеше аталарынан бері атқарған кәсіби әулеттерден болды. Төленгіттердің көбі хан Ордасында қызмет істеп, сол маңда тұрғандықтан, ханзадаларға арналып ашылған медреселерде оқып білім алды. Бұл, оларға хатшылық, елшілік, шетел елшілері мен салық жинау сияқты сауаттылықты қажет ететін қызметтерді тапсыруы үшін қажет болды және аталықтар тарапынан бақыланды.
Әбiлқайыр мен Нұралы сұлтанның өте маңызды шаруаларын тындыратын адам ретінде Байбек Ағлұқ төлеңгiт белгілі. Абылайдың 1759 жылы Қытайға жiберген елшiлiгiнiң «құрамында 25 қазақ пен төлеңгiт бар» екені белгілі. П.Рычков «кiнәлi адамдарды жазалайтын хан жанындағы ерекше қызметкерлердi төлеңгiт деп атайды»,- дейдi. 1767 жылы Қоқанд басшысы Ереденеге қарсы дайындық кезiнде Абылайдың сәлемiн ру басыларына жеткiзушiлер Дайыр сұлтан мен Көшек төлеңгiт. Абылай сұлтан 1762 жылы Орынбар өлкесінің губернаторы Давыдовқа жазылған хатында «мен өз төлеңгiттерiмдi қазақтардан кем көрмеймiн, себебi олар менiң басыбайлы жалшыларым емес. Оларды жақсы көргендiктен өз қасымда ұстаймын, бiрге көшiп жүремiн»,- дейді.
Әбiлмәмбет хан 1737 жылы қашып келген башқұрт-қырғыздарды төлеңгiт қатарына қосам деп керей руымен ренжiседi. Ханға ренжiген керей руы өздерiне сұлтандыққа Әбiлқайырдың ұлы Ералыны шақырып алды, яғни қазақ рулары хандардың қолында төлеңгiттердiң тым көбейiп кетуiн қаламаған. Төлеңгiттер хандар мен сұлтандардың ауылдарына кейде тұтас ауыл, немесе жеке үй, тiптi салт бас-сабау қамшы келiп қосыла бередi. С.Броневский Сiбiр қазақтарының төрелерiнде бұхарлықтар, ташкентiктер, қарақалпақтар, башқұрттар және қалмақтар төлеңгіт болып қызмет жасайды дейдi. Абылай ханға байланысты көптеген деректерден оның қарамағындағы төлеңгiттердiң көбi 1771 жылы Едiл қалмақтарының Жоңғарияға қаша көшуiнiң кезiнде қолға түскен қалмақ пен түркiмен екенiн бiлемiз. Кiшi жүз төрелерiнiң қолында қалмақтармен қатар башқұрттар, түркiмендер көп болды. Төлеңгiт ұстауға қатардаға төренiң бәрi мүмкiндiк ала бермеген. Олардың негiзгi жинақталған жерлерi хан мен сұлтандардың ордасы. Хан-сұлтанның қасына жиналған төлеңгіт қауымы саяси билік дағдарысқа өздерінше ру құрып немесе іргедегі қазақтың руларына сіңіп кетіп жатады.
Түйіндеп келгенде, Төлеңгіттер институты қазіргі Қазақстан Республикасы әкімшілік мемлекеттік қызметшілердің аналогы ретінде жұмысын атқарған және олар орталық билікті іске асыру құралы, орданың орындаушы әкімшілік қызметкерлері. Олар ру, тайпа, ұлыстарға басшы бола алмайды, өздерінің лауазымдарына сәйкес міндеттерін атқарды. Сол себепті төлеңгіттерді әр түрлі елішіліктер құрамында, халықаралық кездесулерде, сауда керуендерінің қорғаушылары арасында, хат-хабар қызметінде, сыртқы елден келген елшіліктерді қарсы алушылар ішінен көреміз.

Профессор Ж.О.Артықбаев
Жанаман Қазаяқлы
25-12-16 04:42
Казак туленгитлерине каракалпак бауырласларынан салам!
жандос
d.jandos88@mail.ru
23-12-16 10:12
Ассалаумағалейкум бауырлар мен Төлеңгіттің ішінде Құсшымын шежіре бар бірак толық 87773229022
Ziko
30-11-16 12:12
Биз де казаяк туленгиттен!
Нургуль
nurgul_baijumanova@mail.ru
18-10-16 14:05
Меним әжем Шәкібала Бахы қызы руы толенгіт қусшы уш ағайынды кісі болған. 1930 ашаршылық жылдары кезинде бауыры Заманбектен адасып қалған Семей немесе Саяк жактарда балалры болуы мумукін соларды іздеймін !!!!!!!! Өтінем комектесіндерші туыскандарымды табуға !!!!!
Bauyrzhan
Baukatursynov960@gmail.com
31-07-16 11:42
Ассалаумағалейкүм мен калмак толенгитпін ,калмак толенгіт кайдан таралган айтасыздарма?
Нұргүл
nursadenova@bk.ru
16-05-16 19:45
Сәлеметсіздер ме? мен де Төлеңгітпін. Әкем шежіре болған адам. Балалық шағымда шежіре тарату, тарихты естумен өстім. Әкем қайтқалы барлық туыс, қандастарымды білсем, көрсем деймін. Шұбартау ауданында төлеңгіттер өте көп.
Бекзат
bekzat.chapai@mail.ru
09-05-16 09:56
Салем, мен Калмак толенгiтпiн
Берикболсын
berik_boxior@list.ru
24-04-16 18:25
Ассалямуаллеикум мен дуан төленгітпін
Назым
nazymshakikyzy@mail.ru
15-02-16 08:08
Бауырларым менің де руым ТӨЛЕҢГІТ оныің ішіндегі Кекилімін. Әкем орданың уялы құмынан.
Фарида
faridasaraishik@mail.ru
31-01-16 11:59
Ассаалямуалейкум бауырлар! Біз Атырау облысы Құрманғазы ауданында туып оскен Нұрлан атты жолдасым. Төленгіттің бөлімдерін білгіміз келеді. Бізге атамыз Төленгіттің "тоғымы" деген оның неге солай аталғанын біле алмай қалдық. атамыз марқұм боп кетті.Менде Төлеңгіттің келінімін, бірақ оның бөлінетінін білмеппін. Төлеңгіттер туралы нақты ақпараттарыңыз болса менің почтама жіберіңіздер. Әсіресе төлеңгіттердің нешеге бөлінетіні туралы деректер қызықтырады.
Саулет Маемгенов
Saulet91
29-01-16 22:55
Коккоз (Манас) батырдын урпагымын!!! Толенгит!!!
Қалжан
12-01-16 05:36
Мен қарақалпақ қытай қазаяқлы тайпасынан болам. Бабамыз хан қасында қызмет еткен, хан тамғасын алған.
Алмасбек
08-01-16 10:18
" Тауық- құс емес, Төлеңгіт- құл емес" деп Ақсақ Темір айтқан.
Қазыбек
08-01-16 10:09
Жау шапса халық "Төлеңгіттеріміз қайда?"- деп алдынғы шептен табылатын батыр, жаугер ұлдарын іздеген. Алты жасынан бастап балаларын атқа отырғызып, садақ тартуға үйреткен Төлеңгіттер тарихтағы- спартакшылер, викингтер сияқты соғыс өнерін жетік менгеріп өскен. ( Қамшыбек Молдабекұлы)
Қазыбек
08-01-16 09:57
Ассалаумагалейкум Төлеңгіттер мен Ордабасы ауданындағы Төлеңгіттің мұғалымын.
Жақсыбай
05-01-16 11:43
Мен де сол қытайдан. Қазаяқлы тайпасынанбыз.
Сундет - төлеңгіт
info@tolengit.kz
05-01-16 10:42
"Қарақалпақ" бауырыма (03-09-15 06:29)
Ассалаумалейкум!!! Мен сол сіз айтқан Көккөз батырдың ұрпағы боламын. Сіздің айтқан тарихыңыз дұрыс - бұл әңгіме бізге дейін Атадан-балаға ауызекі жеткен. Өткен жылы Көккөз батырдың тарихы мен ұрпақтарының шежіресін алғаш рет кітап қылып шығардық.
Мүмкіндік болса - маған хабарласыңыз!!!
Бектөре
15-11-15 23:03
Бұрынғы уақытта хан-сұлтандар өз маңайына қорған үшін қарақалпақтардан нөкер алып, кейін ала соларды жеке ауыл етіп жібереді екен. Бұларды «төлеңгіттер» деген. Осы жайлы деректер Мұхтар Әуезовтің жазбаларында да кездеседі. Жалпы, сол нөкерлердің кейбірі қазірге дейін «төлеңгіт» атын сақтап қалса, біраздары әлі күнге шейін «қарақалпақ» атанып жүр. Олардың басқа руларға кірігіп кеткендері бар. «Қарақалпақ» атанып жүрген рулардың шын тегін сұрастырып қарағанда, олардың біреулері «кенегес», біреулері «маңғыт», енді біреулері «қытай» т.с.с болып шығып жатады. Ары қарай сұрастыра берсең, тағы да бір аталары бар екені белгілі болады. Хан-сұлтандардың дәстүрлі ұстанымында өз нөкерлерін қарақалпақтардан алуында белгілі бір сыр бар сияқты.
Ержан
erjan0498@bk.ru
14-11-15 15:20
Ассалаумағалейкум тумаларым !!! Менде Төлеңгіттін Төресімін мені мазалайтын сауал бізді неге мал баққандар құлдар деп тарихқа енгізген бізді неге жүзге жатқызбайды біз не адам емеспізбане сонда? Менде мынандай ой бар тарихқа жаналық енгізейік біз құлдар емеспізғой қолдайтындар болса жазындар почтама мен сендерді күтем !!!
Жанайдар
04-11-15 14:25
Муха бауырым, жазып тур.
Махо
makhmud.akhmet@gmail.com
01-11-15 07:05
жане кай жерде коп шогырланган
Махо
makhmud.akhmet
01-11-15 07:01
мен Арыс каласынанмын, толенгиттер туралы кызыкты деректер, шежиресин почтама жибериндерш
Махо
makhmud.akhmet
01-11-15 06:58
арыс каласынанмын, толенгитпин, шежиреси болса жибериндерш почтама жане кызыкты деректер болса
Tulengut
28-10-15 09:59
Tulengut - Mugal - Qara - Sozaq.
мухтар
r_muxa_88
22-10-15 22:01
Толенгыттерде коп екен гой а?
мухтар
r_muxa_88
22-10-15 21:57
Ассалаумалейкум. Арыс каласынан боламын. Толенгыт. Ышынде мугалы. Быздын ауылда жылда толенгыттер жиналып турады жан жактан келеды.
Сакен
Saken_880_80@mail.ru
16-10-15 13:37
Шымкенттің толенгіттері бар ма хабарлассындар
Байбота
13-10-15 00:13
Боран толенгиттерден салам!
Сакен
Saken_880_80@mail.ru
09-10-15 08:26
Бауырларға салем төлеңгіттерді көріп бір куанып калдым Мен төленгіттің ішіндегі мұғал
Бибигуль
Tolegenova98@mail.ru
02-10-15 19:19
ШКО Семей қаласы Шұбартау ауданы.Төлеңгіт, Төлеңгіт ішінде Оңажыт!!!) (Алматы қаласынан)
Мурат
17-09-15 16:37
ТУЛЕНГИТТЕР жасасын!
Жандарбек
06-09-15 05:40
Қызық дерек! Осындай батыр бабалар рухы қолдасын баршамызды.
Қарақалпақ
03-09-15 06:29
КӨККӨЗ БАТЫР ҲӘМ КӨКЖАЛ БАРАҚ

Қазаяқлы Қараша палўанның туқымында Көккөз батыр деген өткен. Оның шын аты Манас екен. Арғы ата-бабаларын «Көпуста» деп те атапты.
Көккөз батыр әўелде Хийўа ханының найыбы болыпты. Найыптың хызмети өз қарамағындағы халықтың хабарын ханға билдирип турыў ҳәм салықтың ўақтында жыйналыўын тәмийинлеў екен. Хан найыпларының абырайы сарайдағылардан кем болмапты. Көккөз батырдың сусы басым болып, ханнан ўәкиллик алған салық жыйнаўшыларды өзи басқарып, оларды бассындырмайды екен, басқаларға да пай бермейди екен. Сарай ҳәмелдарлары да Көккөзден айбынатуғын болыпты. Олар ханлық ғәзийнесине түсетуғын салықты өзлери қабыллап алғаннан кейин, оннан жырып қалады екен. Бара-бара олардың араны ашыла баслайды. Баста аз-аздан алса, кейин ала алқымды мүдиў кеңейтипти.
Ғәзийнеге түсетуғын салық муғдары кемейгеннен ханда да гүман пайда болады. Ал, сарай ҳәмелдарлары Көккөз батырдың хан алдына барып қойыўынан қорқып, астыртын ойласық қылады. Олар өзара келисип, биринен кейин бири Көккөзди ханға жаманлап бара берипти. Ҳәмме бирдей жайсыз хабар жеткизе бергеннен соң хан Көккөзден шын қәдиксирейди ҳәм барлық ҳәмелдарларды алдына шақырып алып, олардың пикирин бирме-бир тыңлайды. Бир-бири менен тил бириктирген сарайдағылардың сөзи бир жерден шығып, Көккөзге жаза соралады. Хан Көккөзди хызметин алыўға буйрық береди ҳәм оны жазалайтуғын болады.
Бул ўақ Сырдың арғы жағындағы қарақалпақларды Барақ султан қайта-қайта шаўып турған тус екен. Жаўыз болғаны ушын журт оны «Көкжал Барақ» деп атапты. Көкжал Барақ қарақалпақты бир емес, бирнеше мәрте қатара шабады. Ол мың-мыңлап малды, он мыңлап жанды алдына салып айдап, Арқаға кетеди. Көкжал Барақ қарақалпақтың бир бөлегин өзине қосып алған Абылқайыр ханның да ордасына топылыс жасап, оны да жазым қылады. Сол туста, Абылқайыр ханның баласы Ералы султан Көккөздиң Хийўа ханының найыбы ҳәм Елибай қарақалпақларының белли батыры екенин еситеди. Ералы султанның ордасында да бирнеше қарақалпақ батырлары болып, Көккөздиң хабарын солардан билип турған екен ҳәм оның өз сорамына келиўиниң тилегинде екен. Ералы султан Қырда «хан» деп аталған.
Хийўа ханының сыртынан жаза буйырғанын өз тилеклеслеринен еситкен Көккөз бир түнде елди тик аяққа турғызып, барлық малы-жаны менен Ералы султанның журтына атланады. Кетеринде Елибай жерин туўысқаны Қара батырға тапсырады. Көккөздиң изине ергенлер көп болып, бир тайпа ел Сырдың арғы тәрепине өтип кетеди. «Журт үстине журт келсе – ол да ханның дәўлети, журт үстинен журт кетсе – ол да ханның зәўмети» деп өз журтына аз емес, бир тайпа елдиң Көккөз батырдың басшылығында келгенине Ералы султанның кеўили шад болады. Елибай журтшылығы Ералы султанның журтын «Әли қалмақ» деп жақтырмаса да, оларға қосылған өз баўырласлары «Байсары балалары» барлығы ушын қарым-қатнасты да үзгиси келмейди. Сол аралықта орда ийесиниң Бараққа қарсы урысажақлығын еситип, сырттағы қарақалпақ батырларының базылары олар менен биригеди. Оның үстине Көккөз баслаған бирпүтин қол тағы келеди. Сөйтип, Ералы хан қарамағында Арыс балаларының қарасы көбейеди.
Ералы хан Көккөзди исенимли билип, көп өтпей оны өз ордасына нөкербасы етип қояды. Ханның ордасын қорғаған Көккөз басшылығындағы қарақалпақ нөкерлери туқым-тебериги менен «төлеңгит» аталып, төре әўладларының қасына жайласады.
Көккөз сарайдан кеткеннен кейин оның айыбы жоқ екени белгили болып, Хийўа ханы оны алдыртқысы келипти. Өзиниң исенген адамы болғаннан кейин ағайинлерин жиберип шақырттырады да. Бирақ, Көккөз келгенлерди кери қайтарады. Ералы хан да өз батырын жибергиси келмейтуғынын мәлимлейди. Көккөз күнде өз нөкерлери менен серик ойынын өткереди екен. Ералы хан Көккөздиң ер минезин ҳәм жәң майданында сыналған нағыз сәрдар екенлигин аңлап, оған әскер дүзиўди буйырады. Тез арада сайлы-сайлы жигитлерден әскер дүзиледи. Көккөздиң исине кеўили толған хан оны әскербасы етип жәриялайды. Әскер ойыны өте береди.
Бир күни Ералы хан әскер ойынын көрип, олардың қан майданға түсиўге таяр екенин аңлайды. Ол Көккөзге әкеси Абылқайыр ханның кегин қайтарыў ушын Көкжал Бараққа қарсы атланысқа шығыў кереклигин айтады. Көкжал Барақ бир қарақалпақты емес, Сыр бойындағы барлық аўыл-аймақты тоз-тоз еткен екен. Ол Түркистандағы хожалар Көкжал Барақтың үстинен ҳүким шығарып қойғанлығын да батырдың есине салады. Көккөздиң тилеги де Барақ султан менен жекпе-жекке түсиў екен. Көккөз өз әскериниң урысқа таяр екенлигин билдиреди. Көккөз бенен оның нөкерлериниң де ойы бир жерден шығады. Көккөз Қорасан бабаның әўлады Ер Сейитпенбет пенен дос екен. Ол урысқа атланарда хожалардың пәтиўасын7 көрип, Ер Сейитпенбет пирден пәтия алады. «Я, Арыслан бап!», «Я, Қорасан баба!», «Я, Ақпышақ!» деп пирлер менен ата уранды айтып шыққан батырлар урысқа атланады. Көккөздиң қасына баласы Жумақай да ереди.
Бир айға шамалас жүргеннен кейин булар Барақ султанның қолы менен ушырасады. Бир-бирине хабар салғаннан кейин таярлығы бар еки тәрептиң қолы да урысқа кирисип кетеди. Көкжал Барақтың әскерлери көп екен. Әўелги гезде Барақтың күши басым көринсе де, «қаналастың, қарындастың қаны ушын» деп шыққан батырлар урысқа пәтленип түседи, қарсыласларын састырады. Бирақ, Барақ султан Арқаға қарай шегине отырып, ҳийле-тәсилди көбейтеди. Ойламаған жерден постырма8 қойып, Көккөз қолын бираз шығынға ушыратады.
Ашық майданда урысып қалған Көккөз әскерлери тосын ҳүжимлерден албырайды. Оның үстине Арқада қыс ерте түсип, жыллы жақтан барған жаўынгерлер буған шыдамай, өзлерин суўыққа алдырып алады. Әскердиң саны сепсий баслайды. Аўыр жараланған нөкерлерди Көккөздиң өзи изге қайтарады. Урыс бирнеше айларға созылып кетеди. Көккөздиң адамы азайып қалса да, қайтпай урыс сала береди. Ақыры Көккөз батыр Көкжал Барақты жеңеди. Көкжал Барақ қарақалпақтың атышуўлы батырының қолынан усылай қаза табады.
Көккөз батыр қолы Көкжал Барақты жеңген гезде Ер Сейитпенбет пир қатты аўырып жатырған екен. Ол жаны үзилерде Көккөздиң күшиниң басым екенин, оны әрўақ қоллап турғанын, Жумақайдың да урысқа түскенлигин ҳәм жақын арада олардың жеңис пенен оралатуғынлығын айтады. Ер Сейитпенбет пир Қармақшының тусындағы Сәрбулақ деген жерге дәпин етиледи.
Ералы хан Көккөз батырдың жеңис пенен киятырғанын еситип, ақ түйелерди сойдыртып, уллы тойды баслап жибереди. Батырды сән-салтанат пенен күтип алады. Жеңис пенен оралған нөкерлердиң барлығына саўға береди. Той үстинде Көккөз батырға асық жилик услатады. Көккөздиң ерлиги ушын оған «Шаҳаман» деген атақты берип, хантамға сыйлайды. Көккөз батыр урпағы енди қазаяқлының қазтамғасы менен қатар, төрелердиң хантамғасын да еншилейди. Көккөз батырдың исми шежиреге «Шаҳаман» деп киргизиледи ҳәм бул атақ журтшылық арасына кең жайылып кетеди.
Адема
adeka_jan@inbox.ru
24-08-15 20:42
Мен Дуан Төленгіт )😊👋👋👋👋
Altay Akkenzheyev
altay_aktau@mail.ru
16-08-15 22:09
Ассаалямуалейкум бауырлар! Менде Төлеңгіттің бірімін, бірақ оның бөлінетінін білмеппін. Төлеңгіттер туралы нақты ақпараттарыңыз болса менің почтама жіберіңіздер. Әсіресе төлеңгіттердің нешеге бөлінетіні туралы деректер қызықтырады.
даумов шынболат
daumov-shynbolat@mail.ru
26-05-15 18:42
Ассаламалейкум бауырлар мен "дуан толенгітпін"орал қаласынан
Сейфулла
sipok_b79
08-05-15 17:24
Ассалаумағалейкум бауырлар мен Көккөздің (Манас батыр) ұрпағы боламын.
улугбек
07-04-15 10:18
салом мен туркестаннанмын.мен толенгитпин.атам ардагер жумашев мусахан толенгиттердин президенти.туркестанда 300 уй толенгиттер турады
Райымбек Жұмабайұлы
http://vk.com/id238539019
01-04-15 22:59
Ассаалямуалейкум бауырлар! Мен Төлеңгіттің Дуаны боламыню (Орал.қ.)
Адихан
31-03-15 03:26
Қарақалпақ ЖАБЫ батыр журағаттарынан салем!
Асылжан
Asiljan_86@mail.ru
30-03-15 14:16
Менде төлеңгітпін. ШҚО, Үржар ауданы, Қара-бұйрат ауылының тумасымын! Төлеңгіттер туралы нақты ақпараттарыңыз болса менің почтама жіберіңіздер. Әсіресе төлеңгіттердің нешеге бөлінетіні туралы деректер қызықтырады.
улугбек
28-03-15 06:41
Мен улугбек төленгитпін туркестан аумағында 300 үй толенгиттер тұрады атам мусахан толенгиттер президенті барлыгымыз тату тәтті турамыз
Ғани
jamurat_gani70@mail.ru
24-03-15 17:56
Салам бауырлар!!! менде толенгит Тауелибай жеринен, дербистик толенгит, коккоз-жумакай-азнабай-тай-сыбай-талас-шамырат-кенесбай барлык толенгиттерге житикара каласынан салем.
Сымбат Таттимбетова
s_zheniskyzy@mail.ru
24-03-15 13:59
Төлеңгіт →Құсшы
erbol
erbol.kabdenov@mail.ru
06-03-15 19:54
Ассаламаллейкум, Төленгіттер!
нурбек мерейбекулы
nur-nur-511@list.ru
06-03-15 16:27
мен де толенгиттин анда болиминен боламын!!!!
Толенгіт
nurik-2114@mail.ru
18-02-15 23:07
хабарлас к туленгіт
Жанна
11-02-15 10:03
Біздің арғы ата бабамыз Жезқазған облысыннан
Жанна
11-02-15 09:59
Менің де руым Қалыбай Төлеңгіт ,әкем айтуынша біздер Арғын руынанбыз
Қарлығаш
88karligash@mail.ru
07-02-15 12:11
Ассалаумағалейкум!!! Амансыздарма бауырларым. Менде Төлеңгіттің бірімін, бірақ оның бөлінетінін білмеппін. Бір білетінім Төлеңгітпін десем Қарақалпақсыңба дит, Осы сөз үшін біраз дауласамын, қазақ екенімді дәлелдеу үшін. Нұрбегрген жинеіме айтарым бар, бұл сайттағы Төлеңгіттер танымал адамдарды атап өткен себебі Төлеңгіт руының қазақ ұлты екенін дәлелдеу үшін, Барак Обаманы өзіңе туыс қыла ғой саған қалдырдық..... Өзінің қазақ екенін дәлеулдеу үшін жанталасып келе жатқан румыз. Түріміз қазақ, жанымыз қазақ, дініміз қазақ, салтымыз қазақ, ең бастысы жүрегіміз-Қазақ, бұдан басқа не дәлел керек, ал тарихқа үңілсек нағыз қазақ көзі көк, шашы сары болған дит, бірақ ондай қазақ көрмедім, барлығы көзі қоңыр қысыңқы, қара торы ғой солай емеспе бауырлар.... Сондықтан бауырларым ешқашан қазақ екендеріңе күмәндарың болмасын.!!!!!!!!!!!!!
Алишер
alisher_tolegenov_boy@mail.ru
01-02-15 11:33
Толенгит >>>>Мамадаиыр>>>>>Омирзак >>>>>>. барма араларында
жазындар
Ербол
erbol_doktor@mail.ru.
24-01-15 03:40
Төленгіттер туралы екі томдық кітапты бірінші рет Қазақстан бойынша Жасымбаев Ернұр Төкенұлы , Кемелбеков Бекен Жасымбайұлы жазған және Арғын Алтай туралы кітапта жақсылап тұрып талдап жазылған.
Нуркиса
nuriman_90.kz@mail.ru
17-01-15 09:18
Ассалаумагалейкум толенгит рулас бауырлар мен Нуркиса Шукирбекулы Ешназар Кожаназар Дау Кулкай Жиенкул Коккоз урпагынан тараганмын Тамды ауданынан Актаулык толенгит боламын
Нуркиса
nuriman_90.kz@mail.ru
16-01-15 15:18
Ассалаумагалейкум бауырлар мен Тамды жеринде Бабыл бабадан тараган Толенгіт боламын Бабыл бабадан тараган толенгиттер болса хабарласамыз байланыс телефон 87081020008
улугбек
15-01-15 12:06
мен толенгитпин туркестанда турамын
Асхат
asxatjan@mail.ru
10-01-15 10:36
Салам бауырлар менде ТОРЕ ТОЛЕНГИТ - пин Орал каласынан, бирак Атырауда турамын... карап отырмын Атырауда коп екен руластарым )))
улугбек
09-01-15 15:58
мен де толенгитпин туркистаннан жазып отырмын
женисбек
JENIS75.KZ
02-01-15 14:35
Толенгиттин шежресин ким билед менин сегизинши атамнан томен карай аталады Жетибай-Лаха-Мырзабай-Койшыбай-Жарымбет-Елеу-Алибек осы кисилерди танитын адамдар болса жауапжазындар.
Феруза
only_feruza@mail.ru
24-12-14 10:25
Бәріне сәлем! Қарап отырсам, Төлеңгіттер көп екен)Мен де Төлеңгітпін (мұғалы) Астанадан боламын. Қазақстанның әрбір аймағында біздің руластарымыз жүргені мені қуантады.
Нуркиса
nuriman_90.kz@mail.ru
30-11-14 20:13
Толенгит ол жалгыз ру Тамды жеринде Бабыл бабадан тараган кусшы малшыга болинбейди вопростарын болса хабарлас 87479376447 87003759262
мирлан сыздыков
S_mirlan_87@mail.ru
30-11-14 18:25
Салам мен толенгиттин ишинде боран борандар болса хабар кутем 87479104359
Арайлым Ахмадиева
arailym88a.ru
13-11-14 07:26
Салем бердік!!!! Төлеңгіттер. Мен Төлеңгіт - Қалмақпын
самат
kurbanbaev.kanat@gmai.ru
24-09-14 20:17
Ассалаумалейкум бауырларым толенкіттер менде толекітпин
Коккоз-Отеген-Жанназар-Топан-Акын-Конакбай-Смахан
жаркын калушев
11-09-14 11:58
асалаумугалейком мен анда толнгитпин

Шерхан Уайсов
sherhan_199696@mail.ru
30-08-14 16:24
жаназардын ак туынын астында жаугашапкан толенгиттер кайдасындар!кашанга тардайтарап журемиз!баскалар сиякты ата жұртта жиналыптос кагыстыратын кун кашан туат!
Шерхан Уайсов
sherhan_199696@mail.ru
30-08-14 16:18
Менин акем бурынгы Семей обылысы Шубартау ауданында турган казир Семейде турамыз,толенгит ишинде актабын одан кейн баянбаймы,атамнын айтуыншакалмак екенбиз бул сайткашыккандагы максатым актабын ишиннен тарайтын баянбай жанбырдан калган туыстарым бар ма екен деген оймен шыгып отырмын.каншааитканмен кандастарыммен араласкым келет

Алимгазы
alim.61@mail.ru
26-08-14 12:16
Менде Төлеңгітпін. Арғын - Алтай-Төлеңгіт-Сары- Қангелді - Мыңбай - Құдабай - Смағұл,Міраш - Төлеужан - Толеубек, Әскербек - Әлімғазы, Марат, Мухит, Мәулен - Санжар, Мағжан, Жасұлан, Рауан, Мейіржан. Атамыз Смағұлдың бауыры Міраштан тарагандар болса хабарласындар .
Берікболсын
berik_boxior@list.ru
28-07-14 14:33
Менде төленгітпін бөлімі дуан
Қали Жолдасов
25-07-14 01:52
Қытай жылнамаларының бірі - \\"Жаңа таңнама\\" атты шежіре еңбекте:\\"Ғұн ұрпақтары(ХVIII ғ.) - 15 ата. Соның бірі - Теленгіт(Төлеңгіт)\\",-деп жазылыпты(тарихшы Зардыхан Қынаятұлының дерегі). Сондай-ақ, \\"төлеңгіттердің басым бөлігі найман мен қырғыздардың арасына сіңісіп кеткен\\" деген деректі де айтады. Ендеше, төленгіттер ешқандай жалшы-малшы емес, ежелден келе жатқан Ғұн тайпалаларының бірі деуге негіз бар. Біздің тағы бір білетініміз - қарақалпақ халқының Қазаяқлы аталығына жататын Төленгіт деген ру бар. Олар да өзін \\"Төре Төлеңгітпіз\\" деп айтады. Қазақтың шежіре кітаптарының бірнешеуінде: \\"Жеті Жарғыда\\" Сұлтан(төре) мен Қожаны өлтірсе 7(жеті) адамның құны, Төлеңгітті өлтірсе 2(екі) адамның құны төленеді\\" деп жазылған деген мағлұматты келтіреді. Ғұлама А.Сейдімбектің \\"Қазақтың ауызша тарихы\\" атты еңбегінде қазақта жүзден тыс 5 тайпа мен 14 ру бар екендігі туралы мәлімет бар. Сол бес тайпаның бірі Төлеңгіттер дейді. Демек, қазақпен бірге тарихы тереңде жатқан, Көккөз сияқты белгілі батыр, Ш.Қажығалиев сияқты әйгілі сазгер шыққан Төлеңгіт бауырларымыздың шығу тегі туралы \\"мыс,мыстарға\\" нүкте қоятын кез жетті-ау!


нурсултан
king.nur_eke@mail.ru
03-07-14 10:10
ТОЛЕНГИТ-БОРАН
нурсултан
king.nur_eke@mail.ru
03-07-14 10:09
ТОЛЕНГИТ-БОРАН
Динмухаммед
xxx_subor-kz@mail.ru
24-06-14 17:55
salaumagaleikum tolengiti

1 куни бир окуда агайым сурайды руын нел деп толенгит десем кандай ру дид аксуйек десем монголдардан тараганба дид ол жагын билмим тек билетиним толенгит екенимди

шешемнин котинен шыкканымды билем деп жауап бердим, арыс,акдала,дермене шымкент,шамши ауылы шауилдирдин толенгиттерин танитындарын болса связ га


Дамира Бақыт
rimma_0112@mail.ru
19-06-14 01:07
Сәлем бердік жамағат,мен төлеңгіттің ұялысы боламын,төлеңгіт екенімді мақтан тұтамын, қазақ халқына , денсаулық,отбасыңызга бақ береке , ұйымшылдық тілеймін!!!!!
Дамира
rimma_0112@mail.ru
19-06-14 01:04
Сәлем бердік жамағат,мен төлеңгіттің ұялысы боламын,төлеңгіт екенімді мақтан тұтамын, қазақ халқына , денсаулық,отбасыңызга бақ береке , ұйымшылдық тілеймін!!!!!
Асан Абдрахманов
http://vk.com/id182691935
08-06-14 09:46
Саламатсыздар ма? Алматыда Төлеңгіттер туралы кітап шығыпты деп естідім. Соны қайдан сатып алуға болады.
Манас
24-05-14 08:31
"Қытайлық" емес, "Қытай Т..." деп айтылады. Қытай - iргелi қарақалпақ елi. Одан Қазаяқлы тайпасы тарайды. Қазаяқлыдан Т. аталған аталарымыз бiр ру болып қалыптасқан.
аскар калиев
translator1985@mail.ru
22-05-14 01:28
мен толенгиттин Андасымын мен Атырау каласы курмангазы ауданы ганюшкино селосында да турамын если что хабарласындар Андалар
мухтар
muxtar.turysbekov@mail.ru
16-05-14 20:34
ассалаумағалейкум төленгіттер
Аида Медеуова
nkt_1978@mai.ru
08-05-14 23:29
Салем, мен торе толенгiтпiн.
Аида Медеуова
nkt_1978@mai.ru
08-05-14 23:28
Салем, мен торе толенгiтпiн.
Асан Аюдрахманов
http://vk.com/id182691935
04-05-14 20:59
Саламатсыздар ма??? Толенгиттин Алдасаймын.Атырау облысы Курмангазы ауданы Шортанбай селосында турамыз. Электронды поштам asan-95-95@mail.ru. Акемнин есими Рамазан, атамнын есими Абдрахман, бабамнын есими Ырыс, аргы бабамнын есими Жуз
Асан Аюдрахманов
http://vk.com/id182691935
04-05-14 20:57
Саламатсыздар ма??? Толенгиттин Алдасаймын. asan-95-95@mail.ru
нұрғуат
nurguat.b@mail.ru
19-04-14 18:22
Мен төленгіттің андасымын.мен атырау облысы аққыстау селосында тұрамын.Әкемнің аты Бердібек,атамның аты Зай ата.Мен кішкентай бала төленгітпін.
анель
anel-angel02@mail.ru
13-04-14 13:58
караганды каркаралы каласында турам

анель
anel-angel02@mail.ru
13-04-14 13:56
салеметсиздерме менде төленгітпин төленгиттер уте куп екен anel-angel02@mail.ru жибериниздар кутем төленгіттер
Теленгут
24-03-14 06:15
бiз негiзi ойратпыз. Осыны бiлу керек.
Дания
danya_01.02.2000@mail.ru
22-03-14 06:59
Мен де толенгитпин, Актобе каласында турамын. Толенгиттин торесимин.
мадияр
madi_2003kz@mail.ru
11-03-14 17:01
менде дуан толенгитпин.оралданмын бирак актобеде турамыз.
Айнур
aikaku@mail.ru
26-02-14 14:16
Мангыстау обл жанаозен қаласынанмын руым толенгит алдасай , бауырлар хабар кутемин
Айнур
aikaku@mail.ru
26-02-14 14:14
Мен толенгіттін алдасайымын хабрласындар агайындар, Манғыстау обл Жанаозен каласында турамын
жан журек
adik-959595@mail.ru
23-02-14 14:53
Менде толенгiтпiн Сарытымак
Нұрлан
yessengazy@mail.ru
23-02-14 09:30
Жеке Куәлігіңіз, аты-жөніңіз қазақ тілінде болмаса, сіз қандай қазақпын деп ойлайсыз?
Әкеңіздің, атаңыздың, бабаңыздың атын ұмыттырам деген заман өтті, аты-жөніңізді, тегіңізді Жеке Куәлігіңізге қазақ тілінде жаздырсаңыз, Алла тағала сізді қолдайды!
Бүгінгі күннен бастан, әр азамат, отбасы, ауыл, аудан, қала, облыс болып, түгел қазағым Қазақ Елінің нағыз азаматы атына лайықты жұмыс жасайық, өмір сүрейік, балаларымыз бен немерелерімізге қазақ екенімізді дәлелдейік.
Не істеу керек:
1. Халыққа қызмет көрсету орталығына барып, өтініш жазып, Туу туралы Куәлігіңізді жаңадан таза қазақ тілінде жаздырасыз,
2. Қазақ тілінде жазылған Туу туралы Куәлік негізінде Жеке Куәлік және қажет болса Паспорт аласыз,
3. Басқа құжаттарыңызды қазақ тіліне аудармайсыз, бәрі жарамды, заңды құжат болып есептелінеді.
Сонда ғана біз аты-жөнімізге қарап қазақ екенімізді, бір үлгіде аты-жөнімізді жазатын Қазақ Елінің, ұлтымыздың төлқұжаты болатын жағдайға жетеміз.

Мысалға: менің атым Нұрлан әкемнің аты Ізден атамның аты Есенғазы. Ұлты қазақ азаматтардың тегi мен әкесiнiң атын жазуға байланысты мәселелердi шешу тәртібі туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 1996 жылғы 2 сәуiрдегі № 2923 Жарлығына байланысты Туу туралы Куәлігімді және жеке Куәлігім мен Паспортымды Нұрлан Ізденұлы ЕСЕНҒАЗЫ деп алдым.

Сонда ғана қазақ тілінде жазу сауаты дұрысталады, неге десеңіз сіздің жеке Куәлігіңіз таза қазақ тілінде ғой!

Сіздерге де сондай қуаныш сыйлаймын!

Ernar
eunar_almata@mail.ru
18-02-14 17:58
Ернар Кенжетай руым Толенгит Сартабын танысайык Семейденмин
төленгіт
13-02-14 15:49
Сәлем туыстар ! ҚЫТАЙЛЫҚ төленгіттер бар ма ? ХАБАРЛАСЫНДАР
Бауыржан
kojabek.kz@mail.ru
01-02-14 18:15
Менде Төлеңгітпің ішіндегі мұғалы ОҚО Арыс қаласынан
бағдат бегманұлы
bagdat-6262@mai. ru
29-01-14 06:44
оңтүстік қазақстан облысы, созақ ауданындағы қырғыз төлеңгіттер ұрпағымын. хабарласып табысайық деген ағайындарға құшағым ашық
Динара
zhan.ertisbaeva@mail.ru
25-01-14 16:45
Алексей Төленгіттер қайдан тараған? Соны білгіміз келеді
Назерке Болатовна
1993_05_17@mail.ru
13-01-14 13:28
Tolengitter kop ekengo kazakstannin arbir aimagynda?!!Men Atyraudan.Tolengittin andasimin!
Назерке Болатовна
vk.com/id195529132
13-01-14 13:17
Толеңгіттің анда бөлімінен!барша Төлеңгіттерге жалынды салем!!!
Мәлiк ЖҮНIСБЕКОВ
malik_zh@mail.ru
08-01-14 23:46
Тарихты тануға талпыныс

Президенттiң ұлттық тарихи сананы қалыптастыру жөнiндегi тапсырмасына орай, маусым айында Мемлекеттiк хатшы Марат Тәжиннiң қатысуымен өткен Қазақстанның ұлттық тарихын тереңнен зерделеп-зерттеу мәселелерi қаралған жиын тарихымызды тануда үлкен бетбұрысқа жол ашып отыр. Егемендi ел болғалы өткен тарихымыздың беттерiн шаңнан тазартып, азды-көптi болса да зерттеуге мүмкiндiк алдық. Дегенмен, әлi де болса бұл жұмыс жүйелi жолға қойылды деп айтуға ертелеу.

Осы тұрғыдан қарағанда, төлеңгiт тарихына қазақ ғалымдарынан гөрi шетел ғалымдары мен жазушылары көбiрек көңiл бөлгенi байқалды. Төлеңгiттердiң тарихын зерттеуге А.П.Уманский, Л.П.Потапов, В.В.Радлов, Н.А.Аристов, И.Г.Георги, Л.Н.Гумилев, Г.Ф.Миллер, Г.П.Самаев, П.А.Чихачёв және И.С.Тенгереков сияқты көптеген әйгiлi түрколог ғалымдар атсалысқан.

Қазақ тарихшыларының арасында төлеңгiттер туралы алғаш құнды пiкiр айтқан белгiлi қазақ жазушысы М.Мағауин өзiнiң «Шыңғыс хан» атты деректi тарихи хикаясында «Төлеңгiт «Түгел тарихта» Шыңғыс ханның дәргейiне келтiрiлген қонысы шалғай тайпалардың қатарында айтылады. Татар даласының терiстiк сыртында, орманды алқапта тұрады, сондықтан да «ағаш-елi» атанатын қауымға жатады. Бұлардың тiршiлiк кебi ортақ – негiзiнен аңшылық болғанымен, тұқым-тегi де, тұрмыс-салты да әрқилы деп жазған Рәшид-әд-Дин. Ал, төлеңгiттiң түрiк нәсiлдi екенiн атап көрсеткен. Төлеңгiт (теленгут, теленгит) – түрiк әлемiнiң шығыс атырабында қалыптасқан ежелгi рулардың бiрi. Түп негiзi (толанко, доланьге) ғұн жұртының бiр әулетi саналатын, қытай деректерiнде гаогүй аталған Теле тайпа бiрлестiгiнен бастау алады» деп жазады.

Төлеңгiт тарихы И.Тенгерековтiң «Төлеңгiттер» деген тарихи-этнографиялық очеркiнде бесiншi ғасырдың тоқсаныншы жылдарынан басталады. Төрт жүз тоқсан екiншi жылы төлеңгiттер Юэбань мемлекетiн жойып, оның орнына Төлеңгiт хандығын орнатады. Төлеңгiт хандығы солтүстiк және оңтүстiк бөлiктен тұрады. Солтүстiктiң билеушiсi – «Ұлы император», оңтүстiктiң билеушiсi – «Мұрагер ханзада» лауазымына ие болды. Бiрақ 495 жылы Төлеңгiт хандығының оңтүстiк бөлiгiн, ал бiр жылдан кейiн солтүстiк бөлiгiн эфталиттер өздерiне тәуелдi етiп, жау боп келген жужандарға қарсы қоюға ниеттендi. Эфталиттер одақтық келiсiмге сәйкес 508 жылы төлеңгiттердi жужандармен соғысып жатқан қытайларға көмекке жiбередi. Пулэй көлiнiң маңында болған соғыста төлеңгiттер Мивоту ханның басқаруымен жужандарды талқандайды. Осы соғыста жужандардың ханы Футу қаза болады. Әкесiнiң өшiн алу үшiн Чеуну хан 516 жылы Төлеңгiт хандығына шабуыл жасап, оны талқандайды. Мивоту ханның iнiсi Ифу қысқа мерзiмде Төлеңгiт хандығын қалпына келтiрiп, 521 жылы жужандарды төлеңгiт жерiнен қуып шығады. Дегенмен, ақыры 540 жылы төлеңгiттер жужандардан жеңiлiс тауып, Төлеңгiт хандығы жойылады. Арада он жыл өткенде, төлеңгiттер өздерiнiң ата жауы жужандардың езгiсiнен құтылу мақсатында бас қосып, Түрiк қағанатының жетекшiсi Бумын қағанның жужандарға қарсы күш бiрiктiру ұсынысына келiсiм бермей, 550 жылы Батыс Жонғариядан Жужан мемлекетiне қарсы жорыққа шығады. Төлеңгiттердiң өз ұсынысына көнбегендiгiне ызаланған Бумын өзiне қарасты тайпаларды бастап, оларға орта жолда шабуыл жасайды. Төлеңгiттер өздерiнен әлдеқайда күштi әрi қуатты Түрiк мемлекетiнiң құрамына өз еркiмен қосылуға мәжбүр болады. Төлеңгiттердiң жужандарға қарсылығын пайдалана отырып және оларды толық жою мақсатында 552 жылдың қыс айында Бумын Жужан мемлекетiне қарсы жорыққа шықты. Бұл жорықта төлеңгiт сарбаздары Түрiк қағанаты әскерлерiнiң басты күшiне айналды. Осы жорықта Бумын жужандарды толық талқандап, Ел ханы дәрежесiне (титул) ие болады. Түрiк қағанаты хандары 630 жылға дейiн төлеңгiттердi негiзгi (соғыс) қорғаныс күшi есебiнде пайдаланып келдi.

Мұхтар Мағауиннiң айтуына қарағанда, төлеңгiттер «Ғұн ұлысына жалғас Ұлы Түрiк қағанаты кезiнде тоғыз-оғұз құрамындағы саны мол әрi жауынгер, негiзгi рулардың қатарында, Толы өзенiнiң аңғарында жасапты. Алып мемлекет екiге бөлiнгенде Көк Түрiк – Шығыс қағанат құрамында қалады. Бұл кезде Ұлы Даланың орталық-шығысындағы Запқан өзенiнiң бойында қоныстанған екен».

630-1207 жылдары аралығында төлеңгiттердiң өмiрi жөнiнде тарихи мәлiметтер кездеспейдi. Тек, Л.Н.Гумилев «Древние тюрки» деген еңбегiнде төлеңгiттер «1207 жылы Жошы хан бағындырған тәуелсiз тайпалардың қатарында кездесетiндiгi» айтылады. Осы негiзде 630-1207 жылдары аралығында төлеңгiттер Оңтүстiк Сiбiр атырабында тәуелсiз мемлекеттер қатарында өмiр сүрдi деп жорамалдауға болады. Он үшiншi ғасырда Шыңғыс хан империясы бiрнеше Ұлысқа ыдыраған кезеңде төлеңгiттер Угэдей Ұлысының құрамында қалады. Он төртiншi ғасырдың соңында төлеңгiттер Ойрат хандығының құрамына өттi.

Он алтыншы ғасырдың екiншi жартысында Орталық Азияда Ойрат хандығы билiгiнiң әлсiреуiне байланысты төлеңгiттер телеуiт және өзара туыстас басқа да түрiк тектi рулармен бiрлесе отырып, дербес Төлеңгiт ұлысының туын көтередi. Үш жарым ғасырдан кейiн өз мемлекетiн құру, төлеңгiттер өмiрiндегi үлкен тарихи оқиға болды. Төлеңгiт хандығы Оңтүстiк Сiбiр жерiнiң қазiргi кездегi Ресей Федерациясының Алтай Республикасы, Новосiбiр облысы, Омбы, Том және Кемер облыстарының бiраз бөлiгiн, Қазақстан Республикасының Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарының бiраз бөлiгiн алып жатқан, қазiргi кезде Құлынды даласы деп аталатын, патша заманында Төлеңгiт даласы болған территорияға орналасқан едi. Төлеңгiт хандығы төлеңгiттердiң Батыс Сiбiрдегi ең iрi әскери-саяси бiрлестiгiне айналып, Төлеңгiт хандығы мен Ресей арасында әскери-саяси одақ құрылып, оның шарттары ХVII және ХVIII ғасырдың отызыншы жылдарына дейiнгi арада төлеңгiт және орыс халықтарының қарым-қатынастарының негiзi болып келдi. Төлеңгiт хандығы 1717 жылға дейiн Ресей империясының колонизаторлық пиғылына тосқауыл болып келдi. Он сегiзiншi ғасырдың бас кезiнде Төлеңгiт хандығына жоңғарлардың қысымы күшейе түстi. Елдiң тәуелсiздiгiн сақтап қалу мақсатында, Шал хан жоңғар билiгiмен бiтiмге келiп, төлеңгiт әскери күштерiнiң бiраз бөлiгiн Цэван Рабдан ханның қарамағына беруге мәжбүр болады. Төлеңгiттердiң Жоңғар хандығына тәуелдiлiгiн пайдалана отырып, Цэван Рабдан хан 1713 жылдың жазында «орыстардан қорғау» деген желеумен төлеңгiт халқының басым көпшiлiгiн Жоңғар хандығының iшкi аймағына, қазiргi кездегi Қырғызстан территориясына көшiре бастады. Тек сол кезден бастап, Ресей колонизаторлары Обь өзенi арқылы Оңтүстiк Сiбiрге енiп, Төлеңгiт хандығының жерiн иемдену мақсатында әскери қорғаныстарын салып, қазiргi Алтай өлкесi, Новосiбiр, Том және Кемер облыстары жерiнде қалған төлеңгiттердi өзiне қарату саясатын жүргiзе бастады. 1756 жылы Жоңғар хандығы Қытай империясынан жеңiлiс тапқаннан кейiн, Цин империясының эмиссарлары төлеңгiттердi қытай мемлекетiнiң қарамағына өтуге шақырды. Бiрақ төлеңгiттер қытай геноцидiнен құтылу мақсатында 1756 жылдың 21 маусымында өз ерiктерiмен Ресей империясының құрамына кiредi. Сонымен, Мұхтар Мағауиннiң сөзiмен айтқанда, жүз елу жылдан астам ұзақ уақыт бойы терiстiкте Ресей өктемдiгiне, түстiкте ойрат шапқыншылығына төтеп берiп, тәуелсiздiгiн сақтап тұрған, Алтай төңiрегiндегi түрiк тектiлер арасында «ала қайыңнан көп төлеңгiт» мемлекетi жойылды.

Ал қазақ даласына кең тараған төлеңгiттер тарихына келер болсақ, бұл жөнiнен әртүрлi жорамалдар ғылыми тарихи-танымдық, көркем әдебиеттерде көп жазылған және ел аузында да айтылып жүр. Мысалға, Даниярбек Дүйсенбаев «Домалақ ана» тарихи-деректi естелiгiнде төлеңгiттердiң шығу тегiн «...Үйсiннiң екiншi әйелi Қытай патшасының қызы Ля Рюньнен – Төре туады. Бұл есiм «екi асыл тектi тұқымның ұрпағы» деген ұғым бередi. Төре жас кезiнде нағашы жұртында болып, патша ордасында тәрбие алады. Ғылым үйренiп, әскери өнерге жаттығады. Бiлiмдi, қайратқа мол, батыр Төре туған өлкесiне керi оралып, нағашы атасы Сунның тiкелей ықпалымен ел басқару iсiне араласады. Төре ұрпағынан кейiн атақты хандар, көсемдер, шешендер, батыр нояндар көп шықты. Үйсiн қайтыс болған соң жүктi қалған әйелi тағы да ұл табады. Оған Төлеңгiт деген есiм қойылды» деп жазады. Ал талдықорғандық Құлтай Нұрқалбайұлы Жетiсу газетiнде жарияланған «Жердiң аты, атаның хаты» деген мақаласында «...төлеңгiттер қай халықтың, ру-тайпасының арасында өркендеп өмiр сүрсе де, өздерiн сонау ХII ғасырдан бұрын өмiр сүрген он рулы жалайырдың бiр бұтағы санайды. Бiр ескертiп айтарым, төлеңгiттердiң IХ ғасырда жалайырдың 10 руының бiрi болғанын тарихшы Рашид ад-Диннiң жазып қалдырғаны белгiлi. Қазiр төлеңгiттер қазақтың үш жүзiнiң iрi, белгiлi ру-тайпаларында бар екендiгiн шежiрелерден оқып, бiлiп жүрмiз. Төлеңгiттер мен төрелер тек қазақ хандығы, оның iшiнде Абылай ханның үрiм-бұтақтарына тән ретiнде айтылып, жазылып жүр. Бұл тарихты бұрмалау, ХVIII ғасырда пайда болған тұжырым» деп жазады. М.Мағауиннiң айтуы бойынша «...Бұл ру Қазақ Ордасында хан жасағы саналған. Мысырдағы мәмлүктер сияқты, негiзiнен әскери құрылым, сонымен қатар, тиесiлi шаруашылығы бар. Үш жүз құрамынан тысқары қалуы – Қазақ ұлысына кейiннен келген себептi. Бiздiң байыбымызша, Қара қалмақпен қатар, Құба қалмақпен де көп соғысқан Есiм хан заманында алыстағы Алтай, Барабы, Құлынды далаларынан тұтқын емес, ерiктi бодан ретiнде көшiрiлiп әкелiнген жұрт. Ешкiмге тәуелсiз, тек хандық өкiметтiң ғана тiрегi болуы сол себептi. «Төренiң төлеңгiтi» атанып, үлкен құрметте болған және қанды майданда үнемi алғы лекте шапқан…».

Қазақстан Республикасының Бiлiм және Ғылым министрлiгi, С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттiк университетi шығарған «Дәстүрлi қазақ этнографиясы» атты жинақта төлеңгiттер жайлы былай дейдi: «...XVIII ғасырда дәстүрлi қазақ қоғамының этноәлеуметтiк организмiнiң бiр жүйесi ретiнде қалыптасқан құбылыс – төлеңгiттер институты болып табылады. Көшпелiлер мемлекеттiлiгiндегi дәстүр талапқа сай «ақсүйектердiң» маңайына шоғырланған төлеңгiттер, саяси билiктi нығайтудың ерекше құралы ретiнде қызмет атқарады. Қолда бар деректерден аталмыш кезеңде, төлеңгiттер хандар мен ұлыс сұлтандарына өте сенiмдi адамдары екенiн дипломатиялық және орда iшiндегi маңызды iстердi тындыратынын, осылардың ең бастысы, әскери қызметшiлерi болғанын көремiз» (31-бет). ...Ұлыс сұлтандары мен хандардың беделiнiң өсуi олардың маңына төлеңгiттердiң, яғни жаугершiлiкте әскери тiрек бола алатын дәстүр шеңберiнен тыс адамдардың шоғырлануына әкелдi. Мемлекеттiк билiктiң тұтқасын ұстап отырған хандар мен ұлыс сұлтандарының қазақ даласының этноқауымдық бiрлестiгiнде саяси салмағы мен беделi осы төлеңгiттердiң санына байланысты болған. Мәселен, XVIII ғасырда қазақ халқының тағдыры Еуразия аренасында мүлдем жойылып кетуден аман сақтап қалған Абылай ханның потестарлық және саяси билiктi мықтап ұстап отыруына төлеңгiттер үлкен үлес қосқан. Бұл орайда Ш.Уәлиханов өзiнiң еңбектерiнде төлеңгiттер Абылайға қарсы ел iшiндегi iрiткi дау-дамайларды басып, тыныштандырып отырған деп жазған» (34-бет). «...Демек, жоғарыда келтiрген деректер негiзiнде төлеңгiттер XVIII ғасырда хан мен сұлтандардың қоғамдағы беделi мен билiгiн нығайтуға атсалысатын жасақ пен әскери күш қызметiн атқарған» (35-бет). «... Бұл тұрғыда ХҮIII ғасырдағы төлеңгiттер институтының қоғамдағы орны жөнiнде анық деректi Абылай ханның өзi берген. «Мен өз төлеңгiттерiмдi де қазақтардан кем көрмеймiн, себебi, олар менiң басыбайлы жалшыларым емес. Оларды жақсы көргендiктен, қасымда ұстаймын, бiрге көшiп жүремiн», - дейдi әйгiлi хан» (37-бет). Бұл деректен екi нәрсенi анық байқауға болады: Төлеңгiттердiң қазақ руларының арасынан шықпағандығы, екiншiсi, жау жағынан қолға түскендер еместiгi.

Ал кеңес заманында жарық көрген ғылыми анықтама кiтабымыз «Қазақ Совет энциклопедиясында» төлеңгiттер жайлы былай жазылған: «Төлеңгiттер – қазақ сұлтандары мен ханның қасындағы феод. тәуелдi адамдардың әлеуметтiк қауымы. Бұлар – әртүрлi әлеуметтiк жiктерге жататын, сұлтандар мен хандарды паналап, бұл үшiн оларға қызмет етуге мiндеттi болып келгендер...» (ҚСЭ т.11, Алматы, 1977, 125-бет).

Осы қағидадан кеңес заманында қарапайым халық түгiлi, зиялы қауым да шыға алмады. 2006 жылы жарық көрген бас сөздiгiмiз «Қазақстан Ұлттық Энциклопедиясы» бұл тұжырымды «жетiлдiре» түскен сияқты. «Төлеңгiттер – дәстүрлi қазақ қоғамындағы ақсүйектерге (хандар мен сұлтандар) қызмет етушi адамдардың әлеуметтiк қауымы. Негiзiнен жаугерлiк замандарда сырт елдерге жорық жасау барысында қолға түсiп, билеушiлердiң жеке иелiгiне берiлген соғыс тұтқындарынан тұрады. Сондықтан олар үш жүздiң ешқайсысына да кiрмейдi, тек төрелерге ғана қызмет ететiн әлеуметтiк топ болып есептелген...» (ҚҰЭ т.с. Алматы. «Қаз.энциклопедиясы». 2006, 471-бет).

Тұтқындардың тұтқындаған елдiң қорғаны бола алмайтынына көз жеткiзу үшiн тарихшы болудың қажетi жоқ шығар. Осы орайда тарихшы-шежiрешi Момбек Әбдәкiмұлының «Осы күндерi, бейауыз, тарихтан тым хабары жоқ кейбiреулер «Төлеңгiттер төрелердiң қызметшiсi, малайы ғана болған» десiп жүр. Ақиқатында төлеңгiт тарихы олай емес. Бұл тайпа да нешеме заманалардың дүрбелеңiн бастан өткерген, өсiп-өну кезеңiнде небiр қаһармандық пен зобалаң жолдардан өтiп, бүгiнгi күнге аман-сау жеткен, өзiндiк ауыз толтырып айтарлықтай шежiре-тарихы бар қауым. Бiр әттең-айы, төлеңгiттер тарихы өткен ғасырлар қойнауында шаңға басылған күйi әлi толық зерттелмей жатыр» деген сөздерiн келтiргiм келедi.

Қазiргi заманда төлеңгiттер елiмiздiң барлық аймағында кездеседi және «...қазақтағы кез келген ру сияқты, төлеңгiт те өзiнiң әлмисақтағы болмысын сол күйi сақтап...» қалмағанмен, қай жерде кездессе де, бiр-бiрiн қандас санап, қыз алыспайды. Төлеңгiттер мәнжу-қытай шапқыншылығы кезiнде қанды қырғынға ұшырап, қай тайпаларға қосылып өмiр сүрсе де, адал қызметiмен өсiп-өркендеп, аттарын тарих сахнасында ХХI ғасырға дейiн сақтап келе жатқанын ұмытпағанымыз жөн.

Мәлiк ЖҮНIСБЕКОВ,

Бәйдiбек ауданының және Арыс қаласының
Құрметтi азаматы, Қазақстанның
Құрметтi байланысшысы.
МУРАТ
ASEL1583@MAIL.RU
01-01-14 18:36
АССАЛЯМУАЛЕЙКУМ ТОЛЕНГИТ ТУЫСТАР! ШУБАРТАУЛЫК ТОЛЕНГИТТИН АКТАБЫН(ТАЗ))РУЫНАН.КІМДЕР БАР:
Зарқын Тайшыбай
asd@asd.ru
30-12-13 17:48
Қытай мұрағаттарында сақталып, кейінірек қолға тиіп отырған мына құжатта: 1758 жылғы ақпан айында хатталып, тір­келген «Қазақ тайпаларының саны туралы» деген тізбеде: «Орта жүзде: тарақты, арғын, найман, керей, уақ, төлеңгіт, қыпшақ қа­тарлы 7 тайпа бар», екендігі көрсетіледі де, олар­дың саны, кімнің билігінде екендігі құжат тү­рінде жазылған.
«Тарақты тайпасының 400-ге жуық отбасы Наймантай батырдың билігінде. (Тарақты Бай­ғозы батырдың әкесі Наймантай батыр. –З.Т.)
Қанжығалы арғынның 2000 отбасы Бөгенбай батырдың билігінде;
Қаракесектің 2000 отбасы Қазыбек бидің билігінде;
Алтай-арғынның 3000 отбасы Нияз батырдың билігінде,
Абақтың 500 отбасы Нияз батырдың билігінде, бұрынғы тексеруде бұл тайпа тізім дәптерінде болмаған. (Қарқаралы сыртындағы Көкшетау керейлері емес пе екен? –З.Т.)
Атығай-арғынның 1000 отбасы Жәпек батырдың,
Қарауыл-арғынның 2000 отбасы Итқара батырдың,
Бәсетиін-арғынның 2000 отбасы Жанұзақ батырдың,
Тобықты-арғынның 1000 отбасы Қарпық бидің,
Қозған-арғынның 1000 отбасы Төлеуке бидің,
Төртуыл-арғынның 2000 отбасы Бабеке бидің,
Арғын майлы-балта руының 1000 отбасы Итқара батырдың,
Баба-арғыннның 500 отбасы Бабаназар бидің қарауында.
Жоғарыда аталған арғынның 11 руы жылдың төрт маусымында Обаған-Тобыл, Ханшаған-Мөде қатарлы жерлерде көшіп-қонып, мал бағып жүреді...
Биыл Алтай-арғындардың Қазыбек би, Нияз батыр сынды адамдары Қарқаралы, Қазылық (Ежелгі ауыз әдебиетінде «он екі Қазылық ой Түндік» аталған: Қарқаралы, Қу, Кент, Боқты, Мыржық, Едірей, Қызыларай, Бұғылы, Тағылы, Баянаула, Желтау, Далба, кейде «Арқадағы «бес Қазылық» аталған: Қарқаралы, Қу, Едірей, Мыржық, Кент таулары аймағы. –З.Т.) жерлеріне қоныстанған.
Төлеңгіт тайпасының 1000 отбасы Жаназар батырдың билігінде болған.
Терістаңбалы тайпасының 1000 отбасы Жа­рылғап батырдың билігінде;
Қаракерей-байжігіт найманның 10 000 отбасы Қабанбай батыр мен Дәулетбай батырдың билігінде;
Матай-найманның 10 000 отбасы Олжабай мен Аталықтың билігінде;
Садыр-найманның 1000 отбасы Малай батырдың билігінде;
Төртуыл-найманның 1000 отбасы Тұңғатар бидің билігінде;
Болақшы-найманның 500 отбасы Таз батырдың билігінде. Бұрынғы тексеруде бұл тайпа тізім дәптерінде болмаған.
Көкжарлы-найманның 1000 отбасы Барақ батырдың билігінде;
Бура-найманның 2000 отбасы Жаубасар батырдың билігінде;
Бағаналы-найманның 2000 отбасы Малар батырдың билігінде;
Ашамайлы-керейдің 10 000 отбасы Тұрсынбай батырдың (Балта-керей Тұрсынбай атанаған батыр. –З.Т.) билігінде;.
Абақ-керейдің 1000 отбасы Қожаберген батырдың билігінде;
Ителі-керейдің 1000 отбасы Жантөре батырдың билігінде.
Уақ тайпасының 1000 отбасы Сары Баянның билігінде;
Уақ тайпасының 1000 отбасы Тілеу батырдың билігінде.
Уақ тайпасының Бармақ батыры 500 отбасын басқарады.
Ергенекті-уақ руының 1000 отбасы Есенқұл батырдың билігінде.
Жаңа уақтың 500 отбасы Сары батырдың билігінде. Қыпшақ тайпасының 3000 отбасы Қошқарбай батырдың билігінде;
Жоғарыда айтылғандай, үлкендеу ру-тайпа­лардың жалпы саны 35, олардағы отбасының саны 68 000 астам.(7.36-42).
Зерттеуші Бақыт Еженханұлы бұл құжат­тың маңызды мағлұмат екенін атай келе, «мәліметтерді қазақ даласына барған мәнжу елшілері Абылай ханның өз аузынан естіп, жазып алғанына» (7.42). көз жеткізген. Демек, бұл деректердің асыл дәйегі берік екендігіне сенуге болады.

Зарқын Тайшыбай,
М.Қозыбаев атындағы
Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессоры.
Алишер
alisher_tolegenov_boy@mail.ru
27-12-13 18:30
КІм ТОЛЕНГІТ ІШІНДЕГІ МАМАДАЙЫР,ӨМІРЗАҚ
дико
ronaldu1987@list.ru
25-12-13 14:12
Айжан ол ж8зге жатпайд брак ол арбир казак ханнын акылшысын толенгит дейди брак ммменн ескертип кояын ешкм ешкмге жау емес
Талгат
talgattt789@mail.ru
09-12-13 15:10
Ассалаумағалеикум барша төлеңгіттерге!!! Бауырлар кім біледі Іле Алатауының Тарбағатаймен түйіскен тұсында Уанас қақпасы (Жоңғар) деген, Мамыт - Уанас тұқымы Жаназар батырдың атымен байланысты ма? Осында жазыңыздар.
Қали Жолдасов
kalizholdasov@mail.ru
08-12-13 19:07
Қытай жылнамаларының бірі - "Жаңа таңнама" атты шежіре еңбекте:"Ғұн ұрпақтары(ХVIII ғ.) - 15 ата. Соның бірі - Теленгіт(Төлеңгіт)",-деп жазылыпты(тарихшы Зардыхан Қынаятұлының дерегі). Сондай-ақ, "төлеңгіттердің басым бөлігі найман мен қырғыздардың арасына сіңісіп кеткен" деген деректі де айтады. Ендеше, төленгіттер ешқандай жалшы-малшы емес, ежелден келе жатқан Ғұн тайпалаларының бірі деуге негіз бар. Біздің тағы бір білетініміз - қарақалпақ халқының Қазаяқлы аталығына жататын Төленгіт деген ру бар. Олар да өзін "Төре Төлеңгітпіз" деп айтады. Қазақтың шежіре кітаптарының бірнешеуінде: "Жеті Жарғыда" Сұлтан(төре) мен Қожаны өлтірсе 7(жеті) адамның құны, Төлеңгітті өлтірсе 2(екі) адамның құны төленеді" деп жазылған деген мағлұматты келтіреді. Ғұлама А.Сейдімбектің "Қазақтың ауызша тарихы" атты еңбегінде қазақта жүзден тыс 5 тайпа мен 14 ру бар екендігі туралы мәлімет бар. Сол бес тайпаның бірі Төлеңгіттер дейді. Демек, қазақпен бірге тарихы тереңде жатқан, Көккөз сияқты белгілі батыр, Ш.Қажығалиев сияқты әйгілі сазгер шыққан Төлеңгіт бауырларымыздың шығу тегі туралы "мыс,мыстарға" нүкте қоятын кез жетті-ау!
туленгит
07-12-13 05:48
Туленгит - Бухара, Газли. Туп баба - Кара. Уран - Акпышак!
Барыс
sdsgg@dsds.cc
04-12-13 20:48
Орыстың тарихын немістер бұрмалап жазды деп Ломоносов айтқандай, Төлеңгіттің тарихын қеңес үкіметінің «тарихшылары» оңды-солды жазды. Мұхтар Мағауин көрсеткендей неге біз Рәшид-әд-Динге жүгінбейміз? сол ғұмырда жинаған деректеріне сүйеніп талай халық тарихын танып отыр. Қазақ халқын құраған негізгі тайпалардың бірі Төлеңгіттер. Рәшид-әд-Диннің жазуы бойынша Ғұн – Жалайыр – Төлеңгіт.
Рюрик швед (Варяг) орыс халқын құрды деп немістер жазған. Негізінде Варяг дегеніміз орыстар! славян халқын құраған ежелгі тайтпа. Орыстар енді ғана өз тарихын қолға алып жатыр. Олардың Рәшид-әд-Дині – Нестор летописец! Төлеңгіттер де Варягтар сяқты Қазақ халқын құраған негізгі тайпалардың бірі. Варягтар да Төлеңгіттер сяқты жауынгер болған.

Барыс
barys@mail.ru
04-12-13 17:00
Тағы бір айтарым «тарихшыларға» неге аты аңазға айналған Төлеңгіттің Уанасынын тараған Жаназар, Ерназар, Құназар атты ағайынды батырлардың тарихын неге жазбайсыңдар? Олардың Абылайхан түсында елімізді, жерімізді жандарын беріп қорғағандығы өтірік пе? Төлеңгіт бауырлар Абылайханмен үзеңгілес соғысқан Жаназар батырдың атын үкіметке мойындатып мектеп кітабына енгізбейінше, Төлеңгіттерге көзқарас өзгермейді.
Барыс
barys@mail.ru
04-12-13 16:46
Орыстың тарихын немістер бұрмалап жазды деп Ломоносов айтқандай, Төлеңгіттің тарихын қеңес үкіметінің «тарихшылары» оңды-солды жазды. Мұхтар Мағауин көрсеткендей неге біз Рәшид-әд-Динге жүгінбейміз? сол ғұмырда жинаған деректеріне сүйеніп талай халық тарихын танып отыр. Қазақ халқын құраған негізгі тайпалардың бірі Төлеңгіттер. Рәшид-әд-Диннің жазуы бойынша Ғұн – Жалайыр – Төлеңгіт.
Рюрик швед (Варяг) орыс халқын құрды деп немістер жазған. Негізінде Варяг дегеніміз орыстар! славян халқын құраған ежелгі тайтпа. Орыстар енді ғана өз тарихын қолға алып жатыр. Олардың Рәшид-әд-Дині – Нестор летописец! Төлеңгіттер де Варягтар сяқты Қазақ халқын құраған негізгі тайпалардың бірі. Ал кешіріңіздер қеңес үкіметінің және де кейінгі бір-бірінен көшіріп диссертация жазған, Төлеңгіттер қазақ емеске дейін әкелген «тарихшылары» оттамасын. Варягтар да Төлеңгіттер сяқты жауынгер болған.

Адилхан
Adik-sam.oral@mail.ru
04-12-13 13:56
Агылшында Робингуд болса. Казакта толенгит...
Адилхан
Adik-sam.oral@mail.ru
04-12-13 13:47
Ассалаумағалейкум қазақтар! БҚО. Жаңақала ауданынан Төлеңгіттің ТӨРЕСІМІН! Менің шыққан жерім Бөкей Ордасының ҰЯЛЫ ауылынанмын. Төре төленгіттердің туған жері ҰЯЛЫ... Ағылшында Робингуд болса, Қазақта Төленгіт!!!
аскарбек
asik_maiken@mail.ru
03-12-13 16:41
толенгиттер алга Бабыл бабадан тараган ким бар хабарласаиык 87073045513
Аюпов Марат
m_aiupov@mail.ru
01-12-13 14:37
салем Актаудан. толенгиттер хабарласындар бас косайык
Гулсана
gulsana_2002
27-11-13 14:17
менде толенгиттин ак суйегимин
нурбек
nur-nur-511@list.ru
25-10-13 20:38
Толенгиттерге салем!!!!! Мен атырау-жанбайдан. Толенгиттин анда болиминен болам. Танысайык ким бар,хабарласындар!!!!! Почтама nur-nur-511@list.ru

Дамир
@mаij.ru
25-10-13 17:19
Семейденмiн толенгiт актабын (ТАЗ) боламын
Барыс
barysss@mail.ru
21-10-13 23:34
Орыстың тарихын немістер бұрмалап жазды деп Ломоносов айтқандай, Төлеңгіттің тарихын қеңес үкіметінің «тарихшылары» оңды-солды жазды. Мұхтар Мағауин көрсеткендей неге біз Рәшид-әд-Динге жүгінбейміз? Рәшид-әд-Дин сол ғұмырда жинаған деректеріне сүйеніп талай халық тарихын танып жатыр. Қазақ халқын құраған негізгі тайпалардың бірі Төлеңгіттер. Рәшид-әд-Диннің жазуы бойынша Ғұн – Жалайыр – Төлеңгіт.
Қабдұл-Қасымова Еркежан
erkezhan_96kz@mail.ru
18-10-13 12:53
Cәлем бердім руластарым,менің елім ТӨРЕ ТӨЛЕҢГІТ.сіздерге біраз жинақтаған ақпарат бергім келеді.Википедиядан алған мағлұматтарды оқып шығуларыңызды өтінемін.(Төлеңгіттер – дәстүрлі қазақ қоғамындағы ақсүйек-төрелерге (хандар мен сұлтандар) қызмет етуші адамдардың әлеуметтік қауымы. Негізінен жаугершілік замандарда сырт елдерге жорық жасау барысында қолға түсіп, билеушілердің жеке иелігіне берілген соғыс тұтқындарынан тұрды. Сондықтан олар үш жүздің ешқайсысына да кірмейді, тек төрелерге ғана қызмет ететін әлеум. топ болып есептелген. Олар хандар мен сұлтандардың барлық шаруашылық жұмыстарын атқаруға міндетті болды. Т-дің енді бір бөлігі – сұлтанның немесе хан ордасында билеушілердің жеке басын қорғайтын әскери жасақ, бейбіт уақытта олардың тапсырмаларын орындаушы, зекет, соғым жинаушы, сот биліктерін орындатушы шабармандар міндетін де атқарған. Мыс., Абылай ханмен бірге 1000-нан астам Төлеңгіттер отбасы көшіп-қонып жүрген. Ресей өкіметінің 1822 жылғы жарғысына сәйкес хандық жойылғаннан кейін Қазақстандағы жағдайға байланысты бұл әлеуметтік қауым үлкен өзгерістерге ұшырады. Хандық жүйенің жойылуына байланысты қазақ билеушілері өз Төлеңгіттерін асырау, ұстап тұру мүмкіндіктерінен айрылды. Сондықтан жеке шаруашылығы бар Төлеңгіттер біртіндеп басқа руларға қосыла бастады. Кейбір рулар ішінде төлеңгіт деген атаулар пайда болды. Орта жүз бен Бөкей хандығында бұрынғы Төлеңгіттерден жеке төлеңгіт рулары шықты.)
2013 жылдың Қазан айының 19-шы жұлдызында Балхаш қаласында үлкен конференция өтеді екен.Ол конференцияға бүкіл дүние жүзінің түпкір-түпкір елдері Швейцария,Амерка,Араб мемлекеті сонымен қатар Германия және Украинадан ТӨЛЕҢГІТТЕР жиналмақшы.Айтығыздаршы бұндай конференцияны ешқандай ру тарихта ұйымдастырмаған.Әттең оқу кезі әйтпесе барып төлеңгіттердің шығу тарихын біліп,жаңа рулас туыстарымды тауып қайтар едім))))
merzhan
merjik.1989@mail.ru
25-09-13 21:05
толенгиттин кекилимин
Толенгир
20-09-13 07:30
Тамаша екен!
B.Rauan
vk.com/r.bissenov
20-09-13 01:19
Нияз
niko_kurumbaev@mail.ru
19-09-13 10:56
салам бауырлар, менде толеңгітпін оның ішінде Құсшымын, қарағанды облысынан
туленгут
19-09-13 08:53
Тамдыны билемиз. Ол жакта каракалпак туленгуттери мен ногай туленгуттери бар. Олар да казак халкымен аралас жасаган бауырлар. Коккоз батыр каракалпактарда би болган. Теги кытай, казаяклы, копуста.
Марат
make_k_make@mail.ru
14-09-13 22:20
Ассаламуғалейкум! Уа Төлеңгіт бауырлар менде Төлеңгітпін Шұбартаудың Оңажыттан барма хабарласып тұрайық
Нұрсұлтан
nursultan.umarov@mail.ru
13-09-13 19:25
Ассалаумағалеикум барша төлеңгіттер менде төлеңгітпін көккөзден тарағанбыз тараз қаласында тұрамын. туылған жерім ТАМДЫ ол жерді біреулер біледі біреулер білмеиді.
Айдана
aidana.02.07@mail.ru
10-09-13 20:38
Толенгіттін андасымын
Дамир
@mаij.ru
10-09-13 18:31
Семейдiн толенгiттерi кайдасындар
Дамир
@mаij.ru
10-09-13 18:25
Мен руым таз аулеттерiне жалынды салам
сайран
sairan_kent_5@mail.ru
09-09-13 13:36
Ассалаумагалейкум жамагат,Караганды облысынын барлык толенгиттерине жалынды салем,

Ляззат
lyazzat.imangalieva@mail.ru
30-08-13 16:31
Салем!Төленгіттің ішінде құсшымын.
Ғайсат
gaisat@bk.ru
20-08-13 14:23
Ассалаумағаликум барша жамағат,Мен толеңгіттің төресімін,АТЫРАУДАН,
зарима
znb_love@mail.ru
20-08-13 07:50
салем!!! мен толенгиттин ишинде бораннан тараганмын. рулас бауырлар хабарласындар. шежиреммизди табубуга комектесиндер. алдынала рахмет!!!!! )))))(
Қуанышбай Магжан Ренатұлы
magjan_vip_94@mail.ru
30-07-13 16:53
мен Аргыннын толенгітімін ишінде бораннын ұлымын туыскандарымды іздеп жатырмын
Ренат
renat_10_5@mail.ru
26-07-13 00:03
Мен толенгiт Батыс Казакстан Облысы Орал каласынан болам !!!!!
әділ
adik_30.01.2000@mail.ru
25-07-13 20:43
Ассалаумағалейкум төре Төленгіттер!менің ойымша төре төленгіттер тарихта жазғандай хандардың қол астындағы малшы емес, ханның тыншысы болған,қазақтардың ішінде ондай тыншылыққа өте мықты сарбаздарды естігенім бар.ТӨРЕ ТӨЛЕНГІТТЕР АЛҒА!Түспек Әділ
ГУЛДАНА
k_guldana_94@mail.ru
15-07-13 12:36
сәлем ТӨЛЕҢГІТТЕР!!!!! Мен Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданынанмын. Мен Астаусалған немесе Жаңғақ төлеңгітімін. Біз Жаңғақ атадан тарағанбыз
ГУЛДАНА
k_guldana_94@mail.ru
15-07-13 11:55
салем төлеңгіттер!!!!!"
Улганым Кисметова
Ulka83_10@mail.ru
08-07-13 12:04
Саламатсыздар ма? Менің де руым төлеңгіт. Төлеңгіттің ішінде арғынымын. Төлеңгіттің арғыны туралы мәліметтеріңіз болса жіберулеріңіз сұраймын.
Толенгит Қара
01-07-13 06:14
Бабыл атадан ким бар?

Қаз
ернат сыбанов
ernat.sybanov
15-06-13 15:21
калайсындар толенгит ели сендерге бир сурак коям толенгит кай елдики?
ykylas
sh.a.h.a.95@mail.ru
03-06-13 15:50
толенгиттер туралы айтсам, мен омиримде 1 гана адеми кызды кордим. Онын руы толенгiт. Шынымен айтканда ол кыз шын казак кызы екенине козим жетти!

Абылайхан
abilai.murat@mail.ru
23-05-13 12:30
ким арамызда адай
Aizhan
Aizhan_93karkar
16-05-13 22:39
Salem berdim kandastar!!!!!Men de ozderiniz siyakty Tolengitpin.Karagandy kalasy Karkaraly audanynan bolam.Tolengit juzge jata ma kim bilet???
Gun
gun@mail.ru
12-05-13 22:20
Рәшид-әд-Дин шежіресінде төлеңгіт аталары таратылмайды. Жаңа замандағы деректер бойынша, Алтай өңіріндегі, оқшау отырған, яғни өзінің әуелгі қалыбына жақын төлеңгіт жұртында: мұндұс, тодош, ырғыт, көбек, сағал, тоғұл, тонжон, орсақ деген және қыпшақ, алмат (ежелгі керейдің бір бұтағынан), найман, төлес, меркіт есімді тармақтар бар екен. Бұлардың бастапқысы – төлеңгіттің өзіне ғана тән деп шамаласақ, соңғылары – кейінгі жаңқа-жарқадан қосылған жұрт деуге тиіспіз. Ал қазақтағы төлеңгіт: мамадайыр, құсшы, қалмақ, дейіт, табын, найман, жемет, қара ешкі, уанас, жалаң, таз, жөлке, оңажыт, боран, телеу деп жіктеледі. Тек бір ғана сөз – мұндағы «қалмақ» – кәдімгі қалмақ емес, XV–XVI ғасырлардағы Дәшті-Қыпшақ көшпенділері құрамында аталатын рудың бір ұшқыны, немесе әуелгі біртұтас төлеңгітпен бірге келген аттас қауым болса керек. Төлеңгіт шежіресінде қалмақ табы Желден деген кісіден тарайды. Бұл желден және табын, телеу, таз бен жалаң Алтайдағы төлеңгіт руының ішіндегі кіші аталардың қатарында саналады.
Қазіргі қазақтағы аталы басқа тайпалар сияқты, төлеңгіт руынан шыққан тұлғалар да ел өмірінде елеулі із қалдырды. Абылай хан заманындағы қолбасы Жаназар батыр, XIX ғасырдың алғашқы жарымында өткен ақын қыз Жазық, XIX–XX ғасырлар шегінде жасаған күйші Дина Нұрпейісова, XX ғасырдың екінші жарымында атаққа шыққан математик Орынбек Жәутіков, Қазақ ұлт аспаптар оркестрін түрлентіп, қайта құрған дирижер Шамғон Қажығалиев, классик жазушы Тәкен Әлімқұлов, белгілі әдебиет сыншысы Зейнолла Серікқалиев осы ежелгі жұрттан болатын.
Gun
gun@mail.ru
12-05-13 22:17
ТОЛЕНГИТ-Уанас: Жаназар батыр. Казак Калмак согысы кезинде Абылайхан аскеримен согыска
дайындалып букил уш жузден кол жинап уш жуздин батырларын жинайды екен, содан журетин уакыт келген кезде
Абылайхан журмей кидиреди екен сонда одан сурайдтын коринеди кимди кутип турмыз журейк деп сонда
Абылай хан айтады - ТОЛЕНГИТТЕР келсин деп. Содан 3 кун откеннен кейн Жаназар батыр озинин кандастарымен
келеди, сонда ханга осыншама куткенимиз осы 40 Толенгитпа деп айтады екен. Тунимен суыт журип келген Жаназар Батыр
уйыктап жатады танертен Абылайхан нокерлерин жберип Жаназарды шакыртады екен сонда барган нокери шауып кеп
ханга бир сумдык кордим журиниз дейди екен, барса Жаназар батыр шалкасынан тусип уйыктап жатыр екен еки
емшегинен еки кара шубар жылан емип жатканын корип хан селк етип тангалган екен . Содан согыска аттанып кейн
ЖАНАЗАР Батырдын жане онын 40 Толенгитинин ерликтерин корип - Е Хан Толенгиттерди тегин кутпеген екенгой
деп тангалыпты. Шубартау Толенгиттеринин тарихынан.
Gun
gun@mail.ru
12-05-13 22:15
Қазіргі тарихшылар пікіріне назар аударсақ, Т.Омарбек «Тарақ таңбалы қазақ руларының тарихи тамырлары» мақаласында («Шәмші» журналы,, 2009 ж. №11): «Жалпы қазақ халқын құраған тарақ таңбалы бес тайпаның ішінде (төре, жалайыр, төлеңгіт, тарақты-табын, тарақтының өзі) ежелгі тарихы терең, ұлыс ретінде белгілі тайпалар кімдер дер болсақ, алғаш төлеңгіттерді ауызға алар едік...Олар Х ғасырда Қытай деректерінен белгілі болған Жалайырлардан да бұрын VII ғасырда жеке ұлыс ретінде көршілеріне белгілі болды», – деп мынадай тізім келтірген:

Солтүстік ғұндары– Гаогюйдің Телеңгіті (Теленгут)–Теле Теленгіті (Толанко) – Тоғыз-оғыз Теленгіті (Доланге) – Жалайырдың Телеңгіті (Тулангит) – Тарақты.
Gun
gun@mail.ru
12-05-13 22:10
Ғұн – Біздің заманымызға дейін 1-мыңжылдықтың 2-жартысы
Түрік қағанаты - 552-603 жылдар
Жалайыр: олар 6 — 7 ғасырларда Түркі қағанатының құрамында болған. 8 ғасырда Сыр бойынан шығысқа қоныс аударады. Ол кезде олар оғыз тайпалық бірлестігінің құрамында болатын. 11 ғасырда бұл топ Цзубу одағының құрамында Хэрлэннің төменгі сағасында Қидан, Шүршіттермен қанаттас тұрды. 9 ғасырдан бастап жалайырлар он рулы “жат жалайыр” тайпасы атанып кетті. Олар: Жат, Тоқырауын, Көнсауыт, Құмсауыт, Оят, Нілқан, Құрқын, Төлеңгіт, Бөрі, Шаңғұт.
Төлеңгіт: Мамадайыр, Құсшы, Қалмақ, Дейіт, Табын, Жемет, Қара ешкі, Уанас, Жалаң,Таз, Жөлке, Оңажыт, Боран, Телеу деп жіктеледі.
«Төлеңгіт «Түгел тарихта» Шыңғыс ханның дәргейіне келтірілген қонысы шалғай тайпалардың қатарында айтылады. Татар даласының терістік сыртында, орманды алқапта тұрады, сондықтан да «ағаш-елі» атанатын қауымға жатады. Бұлардың тіршілік кебі ортақ – негізінен аңшылық болғанымен, тұқым-тегі де, тұрмыс-салты да әрқилы деп жазған Рәшид-әд-Дин. Ал төлеңгіттің түрік нәсілді екенін атап көрсеткен.

Төлеңгіт (теленгут, теленгит) – түрік әлемінің шығыс атырабында қалыптасқан ежелгі рулардың бірі. Түп негізі (толонко, доланьге) ғұн жұртының бір әулеті саналатын, қытай деректерінде гаогүй аталған Теле тайпа бірлестігінен бастау алады. Жарақты әскері бір түмен, яғни бүкіл төлеңгіт – 10 мың шаңырақ, 50 мың жан шамасында болған. Ғұн ұлысына жалғас Ұлы Түрік қағанаты кезінде тоғыз-оғұз құрамындағы саны мол әрі жауынгер, негізгі рулардың қатарында, Толы өзенінің аңғарында жасапты. Алып мемлекет екіге бөлінгенде Көк Түрік – Шығыс қағанат құрамында қалады. Бұл кезде Ұлы Даланың орталық-шығысындағы Запқан өзенінің бойында қоныстанған екен. Көк Түрік ұлысы ыдырағаннан соңғы қырқыс, бұлғақ замандарда саны азайып, қуаты да кеміп, Байкөл маңы, Саянның сыртына қарай ығысқаны байқалады. Бұл кезде әуелгі қуатты қауымның кейбір бұтақ, бөлшектері Ұлы Дала шегінде қалған басқа бір іргелі тайпалардың құрамына кіргенін көреміз. Мәселен, Рәшид-әд-Диннің көрсетуінше, он ата жалайырдың үлкен бір тармағы төлеңгіт аталады»
Yereke D
11-05-13 21:14
Осы Жольке тұпкиян-атамыздын шежіресы:

Жоші-хан (төре, алтың орда)
.....
Барақ (ө. 1428 ж.)
Жәнібек-хан (қазақ орда)
Жәдік
Шығай
Ондан (ө. 1585 ж.)
Қайнар-Көшек
Бөкей
Кошек
Кұдайменде
Тұрсын
Барақ (ө. 1750 ж., Кокжал)
Шигай ( ө.1750 ж.)
Мәшрәп (Жангр, төлеңгіт)
Тайшы (Күнту)
Ноғайшыбай
Сақа
Қайназар
Жөльке
....

"Бұқалар және сиырлар классикалық" аталған ойын
https://sites.google.com/site/bukalarmensiyrlar/
мади
kuandyk.madi@mail/ru
03-05-13 20:33
Калайсындар толенгыттер!!! МЕН толентгыт руынан болмын, онын ышынде құсшы. ТОЛЕНГЫТТЕР АЛГА !!!
siko
kenzhebaev.siko@mail.ru
03-05-13 13:41
Ассалаумагалейкум туыстар.Коккоз бабанын урпагымыз.Руым Толенгит.Караганды облысы,Темиртау каласы. Хабарласып турайык.Толенгит екенимизди умитпайык.
Ержан
02-05-13 12:16
Биз де сол тектенбиз. Қарақалпақ-қытай-қазаяқлы. Шаҳаман урпағы.
Салтанат
Salta_155@mail.ru
30-04-13 19:39
Салем Толенгиттер!Мен толенгиттин Тогымымын. Мейрам сен сурагандай толенгит жайында малиметтерди кабыл ал.Төлеңгіттер – дәстүрлі қазақ қоғамындағы ақсүйек-төрелерге (хандар мен сұлтандар) қызмет етуші адамдардың әлеуметтік қауымы. Негізінен жаугершілік замандарда сырт елдерге жорық жасау барысында қолға түсіп, билеушілердің жеке иелігіне берілген соғыс тұтқындарынан тұрды. Сондықтан олар үш жүздің ешқайсысына да кірмейді, тек төрелерге ғана қызмет ететін әлеум. топ болып есептелген. Олар хандар мен сұлтандардың барлық шаруашылық жұмыстарын атқаруға міндетті болды. Т-дің енді бір бөлігі – сұлтанның немесе хан ордасында билеушілердің жеке басын қорғайтын әскери жасақ, бейбіт уақытта олардың тапсырмаларын орындаушы, зекет, соғым жинаушы, сот биліктерін орындатушы шабармандар міндетін де атқарған. Мыс., Абылай ханмен бірге 1000-нан астам Төлеңгіттер отбасы көшіп-қонып жүрген. Ресей өкіметінің 1822 жылғы жарғысына сәйкес хандық жойылғаннан кейін Қазақстандағы жағдайға байланысты бұл әлеуметтік қауым үлкен өзгерістерге ұшырады. Хандық жүйенің жойылуына байланысты қазақ билеушілері өз Төлеңгіттерін асырау, ұстап тұру мүмкіндіктерінен айрылды. Сондықтан жеке шаруашылығы бар Төлеңгіттер біртіндеп басқа руларға қосыла бастады. Кейбір рулар ішінде төлеңгіт деген атаулар пайда болды. Орта жүз бен Бөкей хандығында бұрынғы Төлеңгіттерден жеке төлеңгіт рулары шықты.
Маржан
marjanka91.91
30-04-13 11:26
Сәлем барлықтарына!!!! Менде төлеңгітпін!!!!Қарағанды облысы,Қарқаралы ауданынанмын!!"
Asem
shamelova.asem@mail.ru
26-04-13 23:18
сәлем... менде төре төлеңгітпін) төлеңгіттер көп екен)
Asem
shamelova.asem@mail.ru
26-04-13 23:11
мен төре төлеңгітпін
Сейтжан Бекмаханов
bekmahanov77@mail.ru
23-04-13 13:39
Ассалаумагалейкум агайын,менде төленгітпін Тамдыбұлақтан.Төленгіттің тарихын кейінгі ұрпаққа жағымсыз етіп жазсада біздің төленгіттерде білімді ,өнерлі азаматтарымыз жеткілікті жене де біздің осы жер бетінде көп екенімізбен мақтанайық. Шаһаман деген бауырыма айтатыным менде Жұмақай бабадан тараған төленгітпін.
Нуржан
tasbulatov2011@mail.ru
23-04-13 13:04
менде төленгіттін бір баласымын ұялы төленгітпін оның ішінде жаңғақ тайпасынанмын Орал қаласында тұрамын.
Алмат
Almatakhmetovich@list.ru
09-04-13 09:55
Сәлем!!! Мен Шұбартау Төленгітімін-Аргын-Мамадайыр-Боран (Семей қаласынанмын)
Қуанышбай Магжан Ренатұлы
magjan_vip_94@mail.ru
07-04-13 19:42
Ассалаумағаликум Төлеңгіттер мен Шұбартау өңірінің тумасымын . Акемде Шешемде төленгіт . жеті атам
1 БОРАН
2 АРТЫҚ
3 ҚАЛДЫБАЙ
4 ЖАНДОС
5 ЫСҚАҚ
6 СЫМАҒҰЛ
7 ҚУАНЫШБАЙ

ШАХАМАН ТАМДЫ
21-03-13 15:50
Шахаманнан тарағандарға салам!
Сайран
xsairan@mail.ru
21-03-13 14:48
Ассалаумагалейкум толенгит бауырлар,Мен Караганды обл,Каркаралы ауданынын толенгит тумасымын
бауыржан
baurjan_8181@mail.ru
13-03-13 17:00
төленгітте сонша көп түрі бар екенін білмеппін. төленгіттер туралы не айтсада айта берсін, бірақ төленгіттің қыздары сұлу ұлдары шебер болып келеді гой дұрыспа?
бауыржан
baurjan_8181@mail.ru
13-03-13 16:53
қалайсындар тумалар менде төленгітпін(ұялысы) БҚО данмын , төленгіттің таңбасын білесіндерме.
Адилет
wsobr@mail.ru
07-03-13 14:50
Ассаламаликум мен төленгіттің төресімін актаудан болам !!!! хабарласындар
Жансая Нурдаулетова
jansaya_96.23@mail.ru
02-03-13 19:06
Салеметсіздерме!Мен ОКО Арыс каласынанмын.Менде Толенкіт руынанмын.Толенкіттер аз десем,коп екен.Араласып турайық.
Jansaya_96.23@mail.ru
АЯУЛЫМ СЕМЕЙ
aiauka_90_kz
02-03-13 17:17
Арғы атам ТӨЛЕҢГІТ
Қашпапты одан ешбір құт.
Екінші атам СҮГІРДІ
Дейді екен халқым білгірді.
Үшінші атам САЙЫПТЫ
Дәулет жиып байыпты.
Төртінші атам КЕНЕСБАЙ
Ер-тұрманы болған сай.
Бесінші атам ЕЛЕКЕ
Халыққа тілеп береке.
Алтыншы атам МҰҚАНДЫ
Халқы сыйлап ұққанды
Өз әкешім Сәкенде
Әкеден тәлім алыпты
Бабалардан бата аліан
Өсер ұрпақ мен болам
Үкілеп шыққан үмітін
АЯУЛЫМ атты мен болам!!!!!
АЯУЛЫМ
aiauka_90_kz
02-03-13 17:04
Мында Төлеңгіттер көп екен гой!!!!! Менде Төлеңгітпін!!!!!
алихан
ali_nur_01_10_01@mail.ru
19-02-13 18:51
Ассалаумағалейкүм ағайынды төленгіттер ,
Мен БҚО ОРАЛ қаласы БӨКЕЙ ОРДАДАН шыккан .ҰЯЛЫ ТӨЛЕНгітімін есімім Алихан менім жеті жеті атам:
1,Кекіл
2,Айжарық
3,Жақсымбет
4,Ділмағамбет
5,Ахмет
6,Исламғали
7,Ғалимеден
8,Нұрсейт
9,Сағадат ұлы
10,Алихан
хабарласыңдар бауырлар бір қаннан тарағандар ,
Шаhаман
17-02-13 05:33
Жумақай бабадан кiм бар?
Шаhаман (Аманжол)
jumaqay_top@bk.ru
17-02-13 05:30
Қарақалпақ Шаhаман батыр зурияттары алға!
Сагыныш
Sagynysh.mustakov.97
15-02-13 20:03
Ассалау магалей кум толенгiтпiн толенгiттiн iшiнде уялысымын!
Fаниге
12-02-13 04:04
Fани, Сиз бизлерденсиз. Қостанайдасыз ба?
Адилет
wsobr@mail.ru
12-02-13 02:24
ассаламагаликум ! менде толенгиттин торесимин !! толенгиттер туралы толык малиметтер керек !! мангыстау обылысынан болам !!
Ержан
semeyerjan@mail.ru
10-02-13 15:00
Ассалаумағалейкум! мен Төлеңгіттер ішінде Маралшы төлеңгітпін!
Марс
mars_maksot@mail.ru
09-02-13 14:37
Ұялы төлеңгіт барма???
Бодау Бекет
beket.bodau
17-01-13 18:36
мен төленгіттін ішінде боранмын.
Бодау деген атамды танысандар
әкемді бейсен дегенді танысындар
агенттен табындар
Ғани Кенесбайулы
Jamurat_gani70@mail.ru
15-01-13 11:50
сәлем ағайындар мен Тәуелібай жерінен келген ТӨЛЕҢГІТ Көккөз бабамнын тұқымынанмын, Қызылқұм жері, Азынабай,Тай,Талас Шамырат,Кеңесбай ұлы Ғани боламын алға Төлеңгіттер!
Медет
meda_tolengit@mail.ru
09-01-13 09:41
Ассаламалейкум төлеңгіт ағайындар! менин сіздерге өтінішім ТӨЛЕҢГІТ РУЫНЫҢ ТАҢБАСЫ МЕН ҰРАНЫ жайлы деректер, мәліметтер, фото-сурет, бейне мәліметтерді жіберсеңіздер. Игі ниетпен Медет бауырларыңыз. сіздерден жақсы хабар күтем . . . .
Санжар
www.Baktorazov99 @mail.ru
08-01-13 16:53
кімде төлеңгіттер туралы мәлімет бар
Медет
meda_tolengit@mail.ru
30-12-12 21:07
Барлық төлеңгіт руынан тараған ағайын жұртқа салемимди бердим. Игі істі қолға алып ТӨЛЕҢГІТТЕР туралы жазып жинап жатқан елге жеке дара адамдарға мың алғыс. Істеріңіз раы қарайда оңға бассын. Игі ниетпен шын жүректен бауырластарыңыз Медет ...
Nurbol
Niko_92.kz
29-12-12 14:32
Salamaleikum bauyrlar
Jana jyldarinmen

Танирберген
tanir.1998@mail.ru
26-12-12 19:41
Ассаламу"алейкум бауырлар!!! Мен толенгиттин андасымын! Атырау облысы, Маханбет ауданы , Сарайшық ауылында тұрамын.Орыстар төрелер ,төленгіттер туралы тарихты жасырған.Сол қисық тарихқа қазіргі қазақ бауырларымыздың бәрі алданып келеді.Біз Шынғыс ханның ұрпағымыз.Алтын орданың ұрпағы төре төленгіттер.Абылайханымыз төре төленгіт ұрпағынан тараған.Қазақтың ханының бәрі төре төленгіт ұрпағынан.Басқа ру басынан ешқандай хан болған жоқ.Біздің өтірік жазушыларымыз жаза берсін .Оған құдай куә!!!Хабарласындар төре төленгіттер!!! телефон:87784055815.!!!
Аида Санатова
aida.sanatova.99@mail.ru
23-12-12 15:47
Мен өзім төре төлеңгіт болып келем өзімнің руым туралы ештене білмеймін маған ата анам тек бұл ру еш руға кірмейді деп айтқан болды, өзім батыс қазақстан облысынан Орал қаласынан
ahmet
baitursin@yandex.kz
21-12-12 08:59
Ассаламалейкум төлеңгіттер! Менің сіздерден бауыр ретінде ҮЛКЕН ӨТІНІШІМ кім кәрі ата-әжесінен естісе немесе кімнің үйінде бұрыннан қалған шежірелер бар, бәрін жинақтап , осында жіберулеріңізді сұраймын.Және Шымкент облысындағы төлеңгіттердің шежірелерін жібере алатындарың бар ма ??? Үлкені мен кішісіне дейін бәрі маңызды. Төлеңгіттердің ішінде есті, жасы үлкен қариялар болса бәрінен сұрастырып, шежірелерді жинақтап,бауырларына үлкен көмек көрсете алатын намысты, парасатты жас жігіттер шықса дұрыс болар еді.Төлеңгіттерді біреу былай дейді, біреу олай дейді.Соңғы кездері тарихты талдап оқымаған, тарих теңіздің әрбір тамшысын саралап зерттей білмеген кейбір ақындардың өлеңдерінде Төлеңгіт деген сөз төмендіктің теңеуіндей болып өте жеңіл айтыла салатынына намыстарың келе ме ,жоқ па ?! Бұл елдің намысты жігіттері қайда ?! Екінің бірі солай сөйлей берсе, ертеңгі ұрпақтың жүзі қайда қарамақ.Ия,жат қылығымен ұнамсыз болған кісілер болса болған шығар.Ол үшін осы атқа ие болып жүрген қалған ұрпақтың бетіне салық, көжесіне қатық қыла беруге болмайды ғой.Кейбір белгілі деген шығармалардың өзін оқып отырсаң, ішінен осындай келеңсіз жағдайларды кездестіресің.Сонда,өзгенің елін ішіндегі кейбір тентектердің кесірінен төмендетіп ,қорлай беруге болады деген сөз емес қой.Олар жазғыш болса, бірінші, неге өз аталарының мінін тізіп, айдай әлемге әшкерелемейді.Олардың бәрі, періште, әділетті деген сөз емес қой.Мен мұның бәрін не үшін айтып отырмын.Тарих деген теңіз.Оның бетіндегі толқын мен көбік, оның түбінде не жатқанын ашып көрсетіп бермейді.Оған қай заманда қандай ой-ниетпен айтылғаны белгісіз сөздер билігін жүргізбесе керек.Мен мұны халықтың қадірін қашырып, бірлігін іріту үшін айтып отырған жоқпын.Жоғарыдағы айтқан нәрселер Намысыма тиген соң айтып тұрмын.Ел болам десеңдер естеріңді жинаңдар еркек кіндіктер.АДАМ деген атқа лайық болыңдар.Алдарыңдағы апаларың арқа сүйей алатындай, қарындастарыңа қамқорлық көрсете алатындай, ағаларыңа құрмет көрсете алатындай, інілеріңе ізет көрсетіп, тірек бола алатындай.Міне, сонда ғана, ел ЕЛГЕ айналады.Ал, Төлеңгіттердің тегіне келсек, қазақ емес кірме дейді.АЙНАЛАЙЫНДАР-АУ, тарихты түгелімен зерттеп, тек шындықты ғана білгілері келсе, немесе айтқылары келсе, қазақтың басқа да ру-тайпаларының бәрі ғасырлар легінде бірте-бірте жан-жақтан жиналып, бас құрағандарын,кейбір рулардың да қайдан шығып, қайдан келгені әлі күнге дейін тап басып айту мүмкін емес екенін, тек қана бақсы-балгерлердің бал ашқаны секілді соқыр болжамдар ғана екенін неге көрмейді, неге айтпайды.Кейде маған, осы адамдардың тарих дегені 1 пайыз шындықтан тұрса, 99 пайыз болжамнан құралатын секілді.Ал, сөз соңында, Төлеңгіттерді төмендіктің теңеуіндей санайтын ақын-жазушыларға айтарым, бірінші өздеріңе қарап алыңдар деп.Іштеріңе үңіліңдер, мүмкін сол жырлап жатқан төмендіктерің өздеріңнің бір болмыстарың да болуы ғажап емес қой.Шыншыл болсаңдар,өз аталарыңнан бастаңдар.Солардың,ұнамсыз іс-әрекетін, мінез-құлқын жасырмай әлемге ашық айта біліңдер дер едім.Бұл руға ,елге ,тайпаға бөлінгендік емес."Жазғыштардың асыра сілтейтін жақсылықтарынан" кейінгі ұрпақтың жүзі төмен қарағанын қаламаймын.Осы ,әңгіменің бәрі тек сол үшін ғана айтылуда.
Нурзада
nurzada.1998@inbox.ru
19-12-12 15:16
Калайсындар толенгитер) менин руым толенгит) Атырау обылысы Курмангазы ауданы Утера селосы))
Куан
kuan85-85@mail.ru
18-12-12 14:52
СаламАлейкум! Менде Толенгитпин, онын ишинде Кусшымын.
Сарсенбай
sarsenbai_mansur
09-12-12 23:28
Ассалаумагалейкум агайын,Тогым толенгиттер барма?
Сарсенбай
sarsenbai_mansur
09-12-12 23:25
ассалаумагалейкум бауырлар мен Тогым толенгитпин.Атырау обл Курмангазы ауданынан болам.Жакында тогым толенгиттердин китабы жарык корди,билгилериниз келсе окыныздар.
Жанат
japi_92
05-12-12 14:45
Калайсындар Шынгысханнын урпактары? Толенгиттер осылай коп деп ойламаган едим, ИншАллах Толенгиттин урпактары кобейе берсин!))) Бирак Толенгиттин ишиндеги Мугалыны байкамадым араларыннан!((
Санжар
www.Baktorazov99 @mail.ru
04-12-12 14:56
Сәлем халайық
Төлеңгіттер туралы мәлімет бар болса жіберіңдерші
Есенкелді
esen.nurgasimov@yandex.kz
30-11-12 08:08
Мен - Төлеңгіт сарытабын, Атаншадан тараған алты ұлдың бірінің ұрпағымын.
Есенкелді
esen.nurgasimov@yandex.kz
30-11-12 08:02
Мен - Төлеңгіт ішінде Қалмақ, Қалмақ ішінде Сарытабын, Сарытабын ішінде Атанша. Атаншаның алты баласының бірінен тарадық.
Анара
anarazhenisovna.68@mail.ru
26-11-12 15:52
Менде толенгит- кусшымын.Шубартаулык,салем!!!!!1


страницы:    3   2    1    в начало »   


Сіздің жауабыңыз
Есіміңіз:
Сіздің e-mail:
Мәтін:
Кескіндегі код:

Кодты жаңарту
 




© 2002—2017   | info@kazakh.ru   | Блог  | О проекте  | Реклама на сайте | Вакансии 
Группа Вконтакте Страница в Фейсбуке Микроблог в Твиттере Сообщество на Мейл.ру Канал пользователя kazakhru - YouTube
Создатель сайта —
интернет-траблшутер Марат Ижанов