Казах.ру
поиск по сайту и Казнету
rus / eng / kaz
Форумы
На русском языке
Қазақша сөйлесу


Словарь-переводчик

Введите русское или казахское слово. Для ввода казахских символов нажмите цифры:
Ә2, I3, Ң 4, Ғ5, Ү8, Ұ 9, Қ0, Ө-, һ+


полная версия










Общение

Общение: Список форумов
Форум: Шежipe
Тақырып: уйсиндер


Авторы Xабарлама
Ибрагим
r.madrid17
11-01-10 18:06
уйсиндер туралы керек

Авторы Жауап
Фарида
Imanbaif
21-02-18 22:10
Magan uisinderdin shigy tegi jane kogamdik kurilisi kerek bolip tur komek kerek otinish
айгерим
ajgerimochka@bk.ru
20-10-14 23:08
бас уйсындерде канша жылкы болды
Арайлым
Арай
15-10-14 07:36
Уйсындер туралы малымет
куралай
03-03-14 22:38
отинемин Маган уйсиндер кай тилде сойлегенин айтынышшы
Анель
Anela_16.04
06-02-14 07:07
уисиндердин шаруашылыгы мен турмысы туралы малимет керек
Атабек
atabek-97.03@mail.ru
21-10-13 13:15
уйсiндер туралы толык малимет керек
ЕРЖИГИТ
dj_erjigit.kz@mail.ru
20-09-13 18:50
кожа руы туралы малiмет керек
Бахтияр
19-09-13 08:45
Yйсiндер қазақта "Yйсiн", қарақалпақта "Yйсин" не "Уйшин", ноғайда да сондай аттармен белгiлi.
ұЛПАН
T-mereke
19-09-13 07:49
үйсін мен қаңлылар жайлы фоталары толық мәлімет.керек
Балауса
balausa_9559@bk.ru
10-09-13 06:21
Уйсиндер туралы малимет тауып бериндерш отиниш
Ботакоз
baksim.95.kz@list.ru
06-09-13 07:43
уйсиндер туралы бираз деректер
_AkbaR_
a_k_b_a_r_01@mail.ru
20-02-13 06:12
уйсиндар туралы мәлімет

асем
asema_25_01@mail.ru
14-02-13 17:53
казакстан уйсиндер
Адилет
adik0793@mail.ru
13-12-12 07:33
уйсиндер туралы кыска матин керек
акмарал
akmara_-_93.93
12-11-12 12:38
уисиндрер керек
Бекбол жібек
kiyakbaeva @mail.ru
11-11-12 08:22
Үйсіндердің суреттері өте қажет кіргізіндер
Айгерім
aika_9995@mail.ru
27-10-12 19:43
Үйсіндер туралы фотолар керек
айгерим
kara._kyz
13-10-12 10:30
уисин уисинго.Алматынын улттык китапханасына паспортсыз киргизема соны айтындарш?паспортымды жогалтып алып едим.
Маржан
muhamediyarova_marjan
02-10-12 18:35
Cалем барлыгына
murat
mura_ortalik
01-10-12 17:19
gundar turali kerek bolip jatir o\komektesinderwi
Акшолпан
Pretti_shopik
13-09-12 08:48
Гунат туралы малимет кажет
назерке
nazok_95k@mail.ru
06-06-12 13:56
уйсиндердин шаруашылыгы жане саяси курылысы туралы малиметтер керек??
комектесиндерш((((
Жасарал
zasik82
12-04-12 19:29
уйсиндердиң толык шежиресі керек,
мумкіндік болса комектесездірме
YЙСIН
08-04-12 07:23
YЙСIН - ру аты емес, ел атауы. Ол ерте кезден бар ескi ел.
Aigerim
akontay_99@inboxru
21-02-12 08:52
тарих сабагына уйсиндер туралы тауп берініздерши
Гаухар
Gahonti_95@mail.ru
09-01-12 17:41
Уйсiндер туралы малiметiнiзге рахмет! Алла разы болсын!
арука
aruka_a@list.ru
29-11-11 06:12
блиин неге уисиндер туралы деректер аз суреттери жок па ?

алтынай
baby_altusha
12-09-11 18:49
блииин маган ким тауып береди ыдыстар туралы малиметти?жане де тез арада!!!
Димаш
dimaw.boy
27-11-10 18:41
суимесен озимнин журегимди ауыртып нестеимын
Гаухар
gauharaidauletovna84
15-10-10 16:12
уйсиндер туралы малимет керек
sabit
s____slon@mail.ru
08-10-10 05:30
Қытай жазба деректері мәліметтеріне қарағанда б. з. б. III-II ғасыр ларда Жетісу жерінде атақты Үйсін тайпалары өмір сүрген. Олар тиграхауда сақтары мекендеген аумаққа Орталық Азиядан келген. Олар сақ тайпаларын ығыстрып өз мемлекеттерін құрған. Қытай жазба деректерінде олар “Үсүнь-го” деп аталады, бұл үсүндер мемлекеті деген мағынаны білдіреді. Билеушісін «гуньмо» деп атаған.
Үйсіндердің негізгі мекендері Іле өзені алқабында орналасқан. Олар батыста Щу және Талас өзендерін жағалап, Қаңлылармен шектескен. Оңтүстіктегі шекарасы Даванға ( қазіргі Фергана ) дейін созылған. Ал шығыста олардың шекарасы Хань патшалығымен шектескен.
Үйсін сөзі қытай деректемелері арқылы белгілі. Сөздің мағынасы осы уақытқа дейін белгісіз. Жазба деректерде үйсіндер “ат жақты, аққұбаша, сары шашты” болып бейнеленеді. Ал Жетісу жеріндегі үйсіндер қорымдарынан алынған бас сүйектер, антропологиялық жағынан европеидтер. Бірақ олардың бет-пішіндерінде монголоидтық белгілер де болған.
Түркілер үстемдігі кезінде ( VII ғ. Біз оларға кезекті лекциямызда тоқталамыз) олардың арасында өздерін “сары түргештерміз” деп атаған ру-тайпалар болған. Ал соңғы орта ғасыр кезінде қазақ халқының құрамына енген Ұлы жүз тайпалары өздерін үйсіндерміз деп атаса, олардың ішінде “сары үйсіндер” деген ру да бар.
Түйіндей келгенде үсүн сөзімен үйсін сөздерінің бір-бірімен үндес екендігі еш күман туғызбайды. Бұл деген ертедегі үсүндермен кейінгі үйсіндердің арасында белгілі бір этникалық байланыс бар болғандығының толық дәлелі.
Үйсіндерден қалған ескерткіштерге олардың қорымдары мен қыстақтары жатады. Қыстақтар тау ішінде малға жайлы күнгей жерлерде орналасқан. Қүрылыс материалдары көбіне тастан жасалған. Қорымдары немесе зираттары археологиялық ғылым бойынша обалар деп аталады. Олардың биіктіктері әрқалай: 0,30 м. ден 0,50 м. дейін болса, ал кейбір обалардың биіктігі 8-10 м. жетеді. Адамды жерлеу, жерден ұзыншақ төрт бұрышты, тереңдегі 70 см. ден 1 м. дейін, кеңдігі 50-60 см мүрде қазылып, мәйіттің бас жағын батысқа қаратып, заттармен жабылып, оны айналдыра бір, екі қатар тастар тізіп, дөңгелек белдемелер жасалатын, оның үстіне тас, топырақтан үйінді жасап оба тұрғызатын. Жерлеудің мұндай тәсілі б.э.б. III-I ғғ. үсүн тайпаларында болса, ал б.э. I- IV ғғ. үйсіндерде адам жатқызатын мүрде, қазылған жердің бір жағынан қиып, үнгір болып жасалды. Ал зираттың сыртқы көрінісі бұрынғыдай тастан дөңгелек белдеулер тізілмей, құм, тас, топырақтан оба тұрғызылады.
Жерлеу тәсілдерінің мұндай өзгеріске ұшырауын археолог ғалымдар үйсін тайпаларындағы діни-сенімдердің өзгеріске түсуі және әлеуметтік, экономикалық жағынан дамуы деп тұжырымдайды.
Үйсіндер жартылай көшпелі, жартылай отырықшылық шаруашылық-пен шүғылданған. Қазба жұмыстары кезінде табылған қол диірмендер, үккіш тастар, олардың егіншілікпен де айналысқандарының дәлелі. Тұрақты мекен-жайлардың маңында арық тоғандардың орындары сақталған.
Бір жерді түрақты қыстау, көшіп-қонудың қалай болса солай ретсіз болмай, оның жүйелі болғандығын және жерге меншіктің болғандығын да дәлелдейді.
Тұтыну бұйымдарының ішінде күнделікті тұрмысқа қажетті қыш ыдыстар көп кездеседі. Олар формасы жағынан алуан турлі. Тамақ ішуге керекті түрлі аяқ-табақ, тостағандар болса, азық-түлік сақтайтын су таситын, айран, сүт сақтайтын түрлері де бар. Тұрақты мекен-жайлардан, қорымдардан алынған ыдыстар жасалу жағынан да, түрі жағынан да бір-біріне ұқсас.
Жазба деректерге қарағанда үйсіндер жылқы өсіруге аса зор көңіл бөлген. Үйір-үйір жылқылары болған. Қытай қызына үйленген үйсін "ханы" шамасы "қалың мал" үшін болу керек 1000 бас жылқы беретын болған. Екінші бір мәселе жылқыға деген меншікті көрсететін таңбалардың салынуы. Үйсіндер тіршілігінде жылқы өсіру басты орын алса, оны сыртқы жаудан қорғану үшін атты әскер құруы да басты орын алғанымен түсіндіруге болады.
Үй жануарларының ішінде түйе өсіруге де көңіл бөлінген. Үйсіндер обасынан табылған алтын жүзіктің үстінде шөгіп жатқан қос өркешті түйенің мүсіні түйеге табынғандықты байқатады.
Зираттардан алынған металдан жасалған құрал-саймандарға қарағанда үйсін шеберлерінің темір, қола сияқты металдарды ұқсата білген ұсталар екендігін көрсетеді.
Сондай-ақ зираттардан өте көп кездесетін әшекей бұйымдар: әртүрлі қымбат бағалы тастардан жасалған моншақтар, алқалар, алтын, күмістен жасалған сырға, білезік, жүзік, қола айналар т.б. Ал әшекей бұйымдардың ішінде үйсін зергерлерінің тамаша бір туындысы есебінде бізге мұра болып жеткен Ақтас-2 зиратынан табылған алқа мен Қарғалыдан табылған тәжі (диадема). Бұл бұйымдар өз кезіндегі үйсін тайпаларының ғана рухани мұрасы болып қоймай, бүгінгі таңдағы олардың үрпақтары болып табылатын қазақ халқының рухани дүниесіне айналып, музейден өздерінің тиісті орындарын алып тұр. Осының өзі үйсін өнерінің дүние жүзі халықтарының өнеріне қосқан үлесі болып табылады.
Тәжінің ұзындығы 35 см, кеңдігі 4-5 см. Зергер тәжіге жануарлар бейнесінің бірнеше түрін салған. Олардың ішінде басым көпшілігі жыртқыш аңдар мен құбыжық бейнеленген. Осындай шытырман дүниенің арасында қолына гүл үстаған адам түр. Шамасы, шебер өмірде қандай әлейім заман болса да, оны адам баласының жеңетіндігін суреттеп тұрғандай. Оған екінші дәлел, құбыжықтың үстіне мініп алған адам оны жеңгенін көрсетсе, ал бұғыға мініп алған адам бостандықтың белгісі тәрізді. Жоғарыда сөз болған алтын сақинада шөгіп жатқан қос өркешті түйе үйсін заманынан бізге жеткен өшпес-өлмес зергерліктің қолтаңбасы. Қазақстан жеріндегі ерте кездегі өмір сүрген тайпалардан қалған мұндай ескерткіштер бүгінгі қазақ халқының рухани дүниедегі мақтанышы.
Алайда қымбат бағалы заттар, сән-салтанатты әшекей бұйымдар үйсін қорымдарынан көптеп табыла бермейді. Жай заттардың өзі де кездеспейтін зираттар көп. Оның өзі оларда әлеуметтік теңсіздіктің болғандығын көрсетеді. Мұндай жәйт деректемелерде де жазылған. Үйсіндер мемлекеттік дәрежеде өмір сүрген. "Усунго"-Усун мемлекеті, "Синго" көшпелі мемлекет деген ұғымдарды білдірсе, ал таптық жіктерді, білдіретін гуньмо - усун билеушісі, хоу - бай, даня - тархан деген әлеуметтік атаулар болған. Негізгі өндіруші тап қарапайым шаруалар болған.
Жазба деректер бойынша, үйсін мемлекетінің орталығы Ыстықкөл маңындағы "Қызыл Анғар" (Чичу) қаласы болған. Бұл қала оқулықтарда Чигуген,Чигачун, яғни Қызыл Анғар деп айтылады. Қала әлі күнге дейін археологиялық тұрғыдан толық зерттелмеген.
Деректерге қарағанда Үйсіндер көшпелі мемлекет. Олар өзімен көрші жатқан Қытай сияқты ірі елдермен, тең хұқықты дәрежеде саяси және сауда-қатынас жасаған.
Соңғы кездегі, жүргізілген зерттеулер, үйсіндердің VI-VII ғғ. Түркі қағанаттарына тәуелді болғандығына қарамастан, өздерінің бүрыннан дамып келе жатқап әдет-ғұрып, салт-санасып сақтағандығын көрсетеді.
Деректемелердің ішінде көңіл аударарлық ең бастысы, үйсін тайпаларының Х ғ. Түркі және Қытай жазба деректерінде өз аттарымен кездесуі. Бұдан кейін Монғол шапқыншылығының негізінде және одан кейінгі жылдарда усун сөзі, соңғы орта ғасыр дәуіріне дейін, тарих сахнасынан біраз уақытқа өше бастайды. Ал ХV ғ. бастап араб, парсы және түркі деректерінде, Усун емес "Үйсін" немесе "уйшун" деген сөздермен қайтадан пайда болады. Атақты "92 баулы өзбек шежіресінде" "уйшун" (үйсін) болып жазылған. Міне, осы соңғы атымен қазақ халқының құрамына кіреді. Жетісуда болған орыс ғалымдары мен саяхатшыларына Ұлы Жүз ру-тайпаларының өкілдеоі өздерін үйсіндерміз деген. Бұдан шығатын қорытынды, жоғарыда айтылғандай соңғы орта ғасырда айтылып жүрген үйсіндер ежелгі үсүндердің жалғасы, ұрпақтары

Бакытбек
Bakit_bek93@mail.Ru
15-09-10 18:41
Уйсiндер туралы малiмет керек
акмарал
MOS.KA93
08-09-10 19:19
УЙСИНДЕР ТУРАЛЫ МАЛИМЕТ КЕРЕК



Сіздің жауабыңыз
Есіміңіз:
Сіздің e-mail:
Мәтін:
Кескіндегі код:

Кодты жаңарту
 




© 2002—2017   | info@kazakh.ru   | Блог  | О проекте  | Реклама на сайте | Вакансии 
Группа Вконтакте Страница в Фейсбуке Микроблог в Твиттере Сообщество на Мейл.ру Канал пользователя kazakhru - YouTube