Казах.ру
поиск по сайту и Казнету
rus / eng / kaz
Форумы
На русском языке
Қазақша сөйлесу


Словарь-переводчик

Введите русское или казахское слово. Для ввода казахских символов нажмите цифры:
Ә2, I3, Ң 4, Ғ5, Ү8, Ұ 9, Қ0, Ө-, һ+


полная версия










Общение

Реклама: Новый телеграм-канал для деловых людей > Траблшутинг
Общение: Список форумов
Форум: Қазақ тілі
Тақырып: Казах эли ким?


Авторы Xабарлама
Аман
suu19@mail.ru
17-12-12 05:52
      Казак(казах) эли ким?

Акыркы убакта көптөгөн Казакстандын басмакаларынан чыгып жаткан тарыхый китептери менен, мен таанышкандан кийин унчукпай койууду  туура эмес көрдүм.

Илгертеден бери эле бизди да казактарды да кыргыздар деп эле орустун ж.б  элдердин тарыхчылары,саякатчылары жазып келишкен өздөрүнүн эмгектеринде.Акыркы убактарда казактардын чыгарып жаткан китептеринде кыргыз деген сөздөрдүн оордуна казак деп жазып жаткандарына таң каласың. Мисал катары Казакстандан чыккан “Труды отца и сына Рычковых по этнографии казахов”,казактын белгилүү этнографы Муса Шорманов  жазган “Казахские народные обычаи” деген китептеринин мукабасынын сыртында кыргыз деген аталыштын оордуна казак деп жазышкан,ал эми ичиндеги тарыхый маалыматтардын баардыгы кыргыз деп эле жазылып турат.

 Мен бул макаламды жазып жатып  негизги тарыхый булактарды казактардын жана орустардынтарыхчыларынын эмгектеринин негизинде жана алардын басмаканаларынан чыккан тарыхый  булактарга таянып жазайын дедим,себеби биздин тарыхый булактарга таянып жазсам окурманым туура эмес түшүнүп,айтышы мүмкүн дагы бир учурган өрдөк ко деп.

 Казактын улуу санжырачысы Шаакарим Кудайберди уулунун(Абайдын аталаш тууганы) “Түрүк,кыргыз-казак,хем хандар шежиреси”деген санжыра китебинин 75-б.казактардын кайдан чыкканы тууралу минтип жазылып турат “Берги заманда казак атанганы болмаса,биздин казак та кыргыз насилинен”. “Бул дуулат бурунгу Чүйский насилинен.Аргы түбү кара кыргыздан шыккан”, “Улуу жүздүн эң көбү дуулат болган”  71-б.

Казактар улуу жүз,орто жүз,кичүү жүз деп бөлүнүшөт,ушул үч жүзгө кирген уруулардын  негизин кыргыздын уруулары түзөт.Булар: улуу жүздүн ичиндеги дуулаттар,үйсүндөр(саруулар),жалайыр(солто),коңыраттар,каңдылар,кыпчактар;орто жүздүн ичиндеги найман,керей(кертеней);кичүү жүздүн ичиндеги,карасакал,каракесек,кытай,төрт кара,ногой,алаша(алакчын),адай(адий),таздар,кызыл курт,жети уруу.Каракесек,төрт кара,ногой,жети уру,найман деген уруктар негизинен  көбү орто жана кичи жүзүнө кирген уруулар кыргыздын сол канатынын  кытай уруусуна кирет. Бир сөз менен айтканда казактын бери дегенде 99% кыргыздын уруулары экенинде талаш жок.Калганы сибирдик татарлардан(маңгыттар), ханцзуулардан(азыркы кытай),перстерден(уйгурлар),арабтардан кошулган элдер.Казактын үч жүзгө бөлүнүшү  тукумдук бөлүнүш эмес,бул уруулардын экономикалык,географиялык жана аскердик биригүүсү.С.Акимбеков,казактын белгилүү тарыхчысы «История степей»китебинин «Проблема образования казахских жузов».541-552б.жана “Труды отца и сына Рычковых по этнографии казахов”234-б(бул жерле да кыргыз деген сөздүн ордуна казак деп жазып койгон,казактар).

Казак деген аталыштын кайдан чыкканы тууралу,казак элинин белгилүү тарыхчысы Султан Акимбеков өзүнүн “История степей феномен государства Чингизхана в истории Евразии”деген китебинин 461-б. минтип жазыптыр:Казак этимологиясын дыкаттык менен изилдеген орустун тарыхчысы В.Юдин “Казак деген сөз моңголдордун убагынан мурун пайда болгон эмес.Казак деген элдин аталышы XV кылымдан бери эле пайда болду деп жазыптыр”.Ушул эле китептин 466-б.  “Дешти-и-Кыпчак элинин чыгышында жашаган элдерди казак деп аташкан.1460-ж.ошол элдер Абылхаир хандыгынан бөлүнүшүп,Урус хандын тукумдары Жаныбек менен Керей башында турган тайпалар Моголистанга куулушканда,Мухаммед Хайдар Дулати(тарыхчы) минтип жазган экен “Башында алар элден  качышканда,ар жакка тентиштип сандалышты жана  кыйналышты,мына ошондо алар казак(казах)  деген ат менен аталышты”. Казактарды көп тарыхый булактарда кыргыз-кайсактар же кыргыз-качактар деп да аташат.Кыргыз-качак деген түшүнүктү  өйдө жакта түшүндүрдүк качкындардан экенин. Кайсак деген сөздү кайсаңдаган,эки жагын коркуу менен каранган, деп эле түшүнсөк болот. К.К.Юдахиндин кыргызча-орсча сөздүгүндө, кимдир бирөөнү таппай алактагансып,коркуп жан жагына каранган киши деп жазыптыр.Түздө(талаада)жашаган элдерди дайыма баскынчылар оңой эле басып алышкан ,эгерде аларда аскердик дайындыктары болбосо.Нары-бери өткөн баскынчылардын аскерлери түздө жашаган элдерди чаап,кыйнай беришкендиктен,түздөгү эл коркок болуп калышкан,ушундай себептерден кайсак же кайсаңдаган эл деп аталышкан.  

  Астананын «Алтын китеп»басмаканасынан чыккан«Труды отца и сына Рычковых по этнографии казахов»деген китебинин 43-б.  орустун тарыхчысы В.Н.Татищев  «Кыргыз-кайсактар сибирь татарларынан талаада(чөлдө) үйсүз,тентип,башка элдерге кошулбай качып жүргөн калдыктары»деп жазыптыр Окурманга түшүнүктүү болуш үчүн сибирь татарлары ,булар кадимки Чынгыз кандын атасы Эсугейди уулантып өлтүргөн маңгыттар же тарыхта ногойлор,кара ногойлор(Астрахандык татарлар) деп да аталышат.Ал эми азыркы Казан татарлары жана уйгурлар хазар деген элден чыгат,бул элдин түбү болсо жөөттөр(еврейлер)жана жөөттөрдүн аталаш туугандары арабдар.Бул маалыматты окугуңар келсе өйдөңкү аталган китептин17-18-б.жана казактын тарыхчысы Ж.О.Артыкбаевтин«Кочевники Евразии в калейдоскопе веков и тысячелетий»деген китебинин 143,144-б.окусаңар болот.Эмне эле Казандык татарлар(сары ногойлор)менен уйгурлар ислам дининин күйөрмандары десек көрсө жөөт менен арабтардын туугандары турбайбы.Орустун дагы бир белгилүү этнографы,саякатчысы,кесиби боюнча адам догдуру(врач)Н.Зеланд дегендин 1880-ж.Санк-Петербургда чыккан “Киргизы”деген китебинин 1-б.казактар тууралуу минтип жазыптыр: “Слово казакь по книгам будто бы означает “бродячий”, “вольный”. 

    «Труды отца и сына Рычковых по этнографии казахов»деген  китептин 44-б.биз кара-кыргыздар тууралу минтип жазыптыр.«Ала-Тоо кыргыздарынын бир азыраак жерлери жунгарларга көз каранды,калгандары жунгарларга баш ийбейт,дайыма алар менен согушуп турушат,баатыр,тайманбас эл болот деп».Кыргыздар негизинен шор-кыргыз,тува-кыргыз,хакас-кыргыз, кыргыз-кайсак жана биз кара-кыргыз деп бөлүнөт.Кара деген сөз  ирик,чоң деген түшүнүктү берет.

 С.Акимбековтун «История степей» китебинин 552-б.казактарды,өзбектерди Чынгызкандын уулу Жоочунун(Джучи) сол канатына кирет деп далилдептир.Бул туура өйдө жакта аталган казактардын ичиндеги кыргыздардын уруулары,кыргыздын сол канатына жана анын ичиндеги кытай уруусуна кирет.Тарыхый булактардын негизинде жазылган менин  «Кыргыздын сол канатынын,кытай уруусунун нукура тарыхы(санжырасынын негиздери)»эмгегимде Чынгызкан кыргыздын сол канатынын кытай уруусунан экендигин(тарыхый булактардын негизинде,Күн(Гун)элинин тикелей урпактары кидандарь экендигин мен тарыхый булактардын негизинде  далилдегем.Бул жерде дагы бир тактоо иретинде окурманымдын ээсине салып кетейин.Монгол деген аталыштын чыгышы  Миң көл деген сөздөн чыгаарын,бул көл суулары Өмүр(Амур)дарыясынын жээктери жана Өмүр дарыясынын жээгинде жашаган бизди,кыргыздардын урууларын айтышкан.Бул тууралу казактын дагы бир тарыхчысы Шах-Мурат Токушулы Куанганов«Арий-Гун сквозь века и пространство свидетельства,топонимы»деген китебинин 10-б.окусаңыздар болот..Азыркы монголдор калмакташып кеткен элдер.Мурунку монголдордун урууларынын аталыштары,кыргыздын сол канатынын кытай уруусунун аталыштары менен дал келет,болгондо убакыт өткөн сайын бир азыраак башкачараак айтылып калган,мисалы:Тайджуут-таялмыш,кыят-кыйра,керейит-кертеней,борджигин-бөгөжү ж.б.у.с.Бул тууралу агабыз Орозбек Айтымбетов өзүнүн “Кара кыргыз”деген китебинин 4 томунун 48-49 б.жакшы жазыптыр.Мен азыркы монголдордун уруулук түзүлүшүн изилдесем,өйдөңкүдөй уруулардын аталыштарын арасынан таппадым.1977-1980 жылдары мен Монголия Эл Респуликасында иштегем.Ошол убакта Чынгызкандын тарыхына кызыгып,монголдордун арасынан Чынгызкандын уруусун таппай койгом,көрсө азыркы монголдор калмакташып кеткен эл экен.Өзүбектер да акыркы убакта өздөрүн казак элдериндей Чынгызкандын урпактарыбыз деп көп маалыматтарды жазып жатышат.Бирок казак,өзүбек элдери өздөрүнүн санжырасын билишпейт.Өзүбектер 92 урууга бөлүнүшөт.Бул уруулардын 90% жакыны кыргыздын уруктары жана уруулары.92 уруудун ичинде кыргыздын майда уруктары да өзүнчө уруу болуп кирип калган.Азыркы өзүбектер кайсыл уруудан экендигин билишпейт,арасындагы жөөт(Бухар эврейлери) жана алардын туушкандары арабтардын таасири астында айрыкча Ислам дининин эртерээк алгандыгынын негизинде уруучулук касиеттерин жоготуп коюшкан.Өзүбек деген элдин аталышы,Өзүбек деген Чынгызкандын(Чын кыргызка кан)урпагынын аталышынан аталып калган.Тарыхый булактардын негизинде Өзүбек кандын апасы Ак Чолпон(Белая Венера)деген жөөт улутунан болгон.Апасынын таасири астында тоок жылында 1320-1321-ж.Өзүбек кан ислам динин алган.Казактын тарыхчысы Ж.Артыкбаевтин “Кочевники евразии в калейдоскопе веков и тысячелетий”деген китебинин 163-164б.окусаңар болот.Мына ошондон баштап Өзүбек кандын карамагындагы көчмөн элдери байлыка алдануу,зордук зомбулуктун таасири астында ислам динине өтө башташкан.Ушул эле китептин 170-б. XV-кылымда Өзүбек кандыгы урай баштаганда,ошол кандыктан калып калган урууларды казак деп аталган деп жазылыптыр.

 Бул жерден мен казак элинин чыгышы тууралу О.Айтымбетов агабыздын “Кара кыргыз” деген китебинин 4-т.278-284-б.жазылган маалыматтарды да берип кетейин.Бул агабыз санжырачы аталарыбыздын калтырган маалыматтарына таянып мындай деп жазыптыр: “Казактын түп атасы кыргыз,түп энеси кытай (ханцзуу)”.Убагында биздин бабалар ханцзууларды айдап келип,жерге иштетишип,кыз-келиндерине үйлөнүшүп,эркетерин кул кылышкан экен.Тарыхта көчмөн элдери(аруулар-арийлер) дайыма жер иштеткен(отурукташкан)элдерге баскынчылык кылып келген.Айрыкча аба-ырайы катаал болуп жут болгондо,малдары кырылганда,биздин бабалар жер иштеткен-дыйкандардын тамак-аштарын тартып алып турушкан.Ушул себептен азыркы ханцзуу эли өзүнүн сепилин салышып жаны аман калышкан.Ал эми аравиядагы,европадагы элдер бекине турган сепилдери жок,биздин бабалардын кулдарына айланышкан.Бул тууралу окугуңар келсе казактын тарыхчысы А.К.Нарымбаеванын “Туран-колыбель древних цивилизации”деген китебинен окусаңыздар болот.Ошол жерлерде биздин бабалардан төрөлгөн урпактары жыныстык мүчөлөрүн кезишип,ислам динин кабыл алышып түрк же түрүк(жыныстык мүчөсү кезилген же түрүлгөн)деген тайпа болуп биздин азыркы жерлерге келишип көптөгөн зыяндарын бизге жасашкан дагы эле жасашып жатышат.

   Кайрадан О.Айтымбетовтун “Кара кыргыз” 4-т.278-б.казактын чыгышы тууралу жазганын эч өзгөрүүсүз жазайын: “Казак...Бул сөз бизге өтө жакын да,абдан алыс да...Акыры айтылчу сөз эле,айталы.Биздин эл “ооруну жашырсаң,өлүм ашкере кылат”дейт,эми жөнү жок жашыра бербейли,анте турган болсок аны баари бир чындык ашкере кылат.Тилекке шай,болгонду болгондой,укканды уккандай тайманбай айтчу учур келди го.”Сөздү учурундай айтпаса атасы өлөт”дейт,айталы...

  Биздин санжырачы карыялар: “казактын тили таттуу,дили катуу,алар түбү келип каңгы(ханцуу)”деп клаар эле.А биздин карыялар “катуу дин”же “кара дин”деп бутпарас(Будда)динин айткан.Алманбет баатыр ошо “кара динден”биздин динге(Көкө Теңирге сыйынган ыйык динге)өткөн адам.Ханцзуулардан айдалып келгендер убагында кулдуктан качкандыгы үчүн качак деп аталышкан экен.Кыргыз тилин береги “качактар”маңкаланып(ханцзуу дифтонгдору аралашып)дурус сүйлөй албагандыктан аларды биздин бабалар тээ өткөн замандарда “маңка”деп атаган экен.Кыргыздын ханцзуу аялынан төрөлгөн бала энесинин тилинде сүйлөгөн да ошол себептен мурду менен сүйлөп калган казактар.Негизинен кулдардын тили таттуу болот,себеби кожоюнуна  жаман көрүнбөш үчүн безилдеп кошомат кылышып жашоосун улаган.

 Казактардын кыргыз экендигин далилдеген дагы бир далилди келтирип кетейин.Казак элинин тарыхчысы,этнографы Муса Шормановтун 7декабрь 1881-ж. казактын Ак келин жайлоосунан  Г.Н. Потанинге жазган катында минтип жазган жери бар,өзгөртпөй берейин: “Просим Вас настолько быть любезным относительно исполнения Вашего намерения о составлении доклада о кочевой гимназии и прислать нам.А то киргизский(казакты айтып жатат) народ без учения коснеет в грубом невежестве.М.Шормановтун”Казак элинин дастүрү” деген китебинин 72-б.Бул жерде да азыркы казак эли “Кыргыз элинин дастүрү(каада-салты)  деген сөздүн ордуна өзгөртүп казактыкы деп койгон,бул туура эмес,тарыхты бурмалоо.

  Азыркы Казакстандын президенти Н.Назарбаев улуу жүздүн шапырасты(чапырашты) деген уруусунан.Ушул шапырашты уруусу тууралу Шаакарим Кудайберди уулунун шежиресинин(санжырасынын) 72,74-б.минтип жазылыптыр:Улуу жүздөгү уруулар шапырашты,ысты,сиргели,ошакты дегендер каңлыдан(каңды-ханцзуу) чыгат ал эми каңлы(каңды-ханцзуу)арбалы(аралашма) деген сөз.Уйгыр ичинен каңглы(каңгды-ханцзуу)атанган деп жазыптыр.Эми кайсыл уруудан болсо да элине жакшы кызмат кылып берсе эле болду го деп ойлойм.

  Аягында айтаар тилегим кыргыз казак бир атанын балдары,ушул себептен тарыхый чындыкты жазалык.Эмесе канчалык тарыхты бурмалай берсек,бул жалгандан өтүп кеткен ата-бабаларыбыздын,апа-энелерибиздин арбактары бизге нааразы болушуп биздин жашообуздагы турмушубузга кедерги болот ко дейм.Буга бир мисал СССР деген улуу мамлекет жок болуп кетти го,өзүнүн арасындагы элдердин тарыхын бурмалап жатып.Ар түрдүү тарыхта оорду жок семит элдеринин тарыхын окуп,алардын бизди кулдука айландыруу диндерине,түрүн өзгөртүп алган,кыргыз кийбеген кийимдерди кийген,бети башын сакал менен жашырып алган киргиздерден сактаналы жана аларга  баш ийип бул жашоодо жок болуп кетпейлик.

  Мүмкүн кээ бир туугандар бул жазылган тарыхый чындыкка каршы чыгып,сотко берем деши мүмкүн,андай боло турган болсо жогорудагы казактын жана орустардын тарыхчылары менен соттошуусу абзель.

 Кыргыз элимди Көкө Теңирим,Жаратылыштын касиеттери,ата-бабаларыбыздын,Манас бабабыздын,апа-энелерибиздин,Умай энебиздин арыбайлары колдосун демекмин!

 

 

Авторы Жауап
Ари ойна
iba_90@bk.ru
23-11-14 21:13
”Ботбай” га жалынды салем Казак дегенди улкен ариппен жазганын дурыс болар анау китапти есине сактагандай сактап ал К арипин улкен уйткени ол Казак жане Казакстан мен тагыда айтам казынды кума мен сенин не окыганынды билмеймин и мен оны окымаймын сен сиякты каздар окып аладыда Казактын балаларын жолдан тайдырады ол китаптардын бари кате Казактын тамыры Казак кыргыз емес ол Казак и Казак ол мен ал мен сенин китабынды укпаймын болдыма и олай жазба озин окыдын ба красавчик а олай былай атаган былай дегеннин кажети жок кыргыз демеген и кыргыздан шыккан жокпыз. Ботбай артык жеркениш жок жай Казак ол Казак осы мен нукте
Ботбай
23-11-14 10:29
"Ари ойна" деген атпен жазған адамға:
"Чон" деген қырғызша "үлкен" деген сөз. "Эми" дегені "енді" дегендері. "Ал" дегені біздіңше "ол" болады.
Қазақтарды киргизы деп оырстар атаған, ал қырғыздарды дикокаменные киргизы деп атаған. Сондықтан өз карталарында бізді киргизы деп белгілеген. Қырғыздардың тотықұстарша "карта-карта" деп қайталай беруі содан. Орыстар карталарында бізді киргизы деп белгілеген болса, біз қырғыз боп қалады екенбіз олардың ойларынша. Қазақтар өздерін сонау Алтын орда ыдырағалы бері қазақ деп атап келеді. Қырғыздар Алтын орда құрамында болмаған. Сібірдегі ормандарда жүрген.
Жоғарыда жазғанымдай, қытайларға барып "сен хань емессің, сен қытайсың, өткені біздің кітаптар мен карталарымызда солай деп тұр" деп көр. Олар саған саусағын көрсетсін. Сол сияқты венгрлер де өздерін венгр демейді, мадьяр дейді. Біз оларды венгр дейтін. Немістер де өздерін неміс демейді. Оларды біз неміс дейміз. Сол сияқты ғой. Орыстар да бізді бір кездері шатастырып киргиз деген. Кейін өткен ғасырдың 20-шы жылдары қазақ зиялылары қазақ деген атауымызды ресми орыс тіліне енгізіп берді.
Ари ойна
iba_90@bk.ru
19-11-14 20:58
Мен чон мон сон дегенди тусинбедим биракта Казактар Кыргыздан шыкты деп айта алмаймын мен ертен мен человек паук пын деп китап шыгарсам айтасын ба Казакстанда человек паук бардеп кай адам болсада оз елин мактайды сол биреу мактап жазган болар ал сен соны окып алып билгишсин бе узын создин кыскасы казынды кума ари ойна жарайма.
тотықұстарға
12-11-14 06:04
Эми кытай сайттарына барып ошондой деп жаз:
"Биз өз китептеримизде сиздерди *кытай* деп жазамыз. Илгертеден берги китептерде да ошондай эле деп жазышып келген элек. Карталарымызда да кытай деп жазышамыз. Биз гана эмес орустар да ошондой эле деп жазышат. Бирок сиздер өздөрүңүздү Хань деп айтышат экенсиздер. Анан бул дурус эмес. Сиздер хань эмессиздер, кытайсыздар" - деп жазыш.

Шәкәрім Құдайбердүұлының сөзіне қатысты:
Шәкәрім ойшыл, философ, т.б., бірақ ол тарихшы емес. Егер қырғыздың бір ұлы жазушысы компьтер туралы қате бір нәрсе айтса, ол адамның сөздерін тек ұлы жазушы болғаны үшін ғана ақиқат ретінде негізге ала алмаймыз.

Егер нағыз қырғыз болсаң, онда бүгінгі алтайлықтардың тілінде сөйле. Сен қазір қазақ тілі қатты әсер еткен тілде сөйлеп отырсың. Қазақ тілі - түркі тілдері ішіндегі қыпшақ тобына жатады. Ал алтайлықтар мен хакастардың тілдері түркі тілдерінің алтай тобында. Бастапқыда сендер Сібірде жүргендеріңде қазіргі алтайлықтармен бір халық едіңдер. Тілдерің де бір еді. Ол тілде қазір тек алтайлықтар ғана сөйлеп жүр. Ал сенің бүгінгі қырғызшаң тым қазақтанып кеткен. Біреуге *қырғызсың* деместен бұрын, алдымен өзің нағыз қырғыз болып алсаң дұрыс болар еді.



Сіздің жауабыңыз
Есіміңіз:
Сіздің e-mail:
Мәтін:
Кескіндегі код:

Кодты жаңарту
 




© 2002—2017   | info@kazakh.ru   | Блог  | О проекте  | Реклама на сайте | Вакансии 
Группа Вконтакте Страница в Фейсбуке Микроблог в Твиттере Сообщество на Мейл.ру Канал пользователя kazakhru - YouTube
Создатель сайта —
интернет-траблшутер Марат Ижанов