Казах.ру
поиск по сайту и Казнету
rus / eng / kaz
Форумы
На русском языке
Қазақша сөйлесу


Словарь-переводчик

Введите русское или казахское слово. Для ввода казахских символов нажмите цифры:
Ә2, I3, Ң 4, Ғ5, Ү8, Ұ 9, Қ0, Ө-, һ+


полная версия










Общение

Реклама: Новый телеграм-канал для деловых людей > Траблшутинг
Общение: Список форумов
Форум: Елдi мекендер, ауылдар, калалар
Тақырып: Алматы облысы, Жамбыл ауданы


Авторы Xабарлама
777
20-05-08 15:29
Ескіріп қаоған мәлімет болсада жіберейін!
Бакалаврлық бітіру жұмысы – Алматы облысы Жамбыл ауданының соңғы жылдарды жеткен жетістіктеріне арналады.
Жұмыстың тақырыбы – “Алматы облысы Жамбыл ауданының экономикалық-географиялық сипаттамасы”.
Бітіру жұмысы беттен тұрады. Жұмысты дайындау барысында Алматы облысының 3 карта-сұлбасы, тақырып бойынша 10 кесте, 12 әдебиет көздері қолданылды.
Түйін сөздер – әлеуметтік - экономикалық география, геология, жер бедері, су қоры, топырақ жамылғысы, өсімдіктер дүниесі, өнеркәсіп және тағы да басқа сөздер.
Зерттеу тақырыбының мақсаты: Жетісу өңірі, оның ішінде, Алматы облысы Жамбыл ауданына экономикалық-географиялық сипаттама беру.


КІРІСПЕ

Еліміздің оңтүстік - шығысында басын тауға, аяғын көлге, арқасын құмға төсеп, “Жер жәннаты” атанған Жетісу өлкесінің шұрайлы бөлігін Алматы облысы алып жатыр.
Әр өлкенің өзіндік тарихи-табиғи даму ерекшеліктеріне орай оны мекендеген халықтың да өзіндік шежіресі, мәдени дәстүрі мен рухани-әлеуметтік құндылықтары қалыптасатыны белгілі. Осы тұрғыдан алып қарағанда Жетісу өлкесінің 4 мың жылдық тарих күшіне ілесу процесі түрлі белестер мен қилы-қилы аласапыранға толы. Жетісу халқы өзінің жерін, елін, тәуелсіздігін сақтап қалу жолында талай қуғын-сүргіндерден өтті. “Ағашы тұнған жеміс екен, шаруаға жақсы қоныс екен” деп, қазақтың данагөй абызы Асан Қайғы сүйсінген Жетісудың жомарт жеріне, берекелі еліне сырттан кім көз алартпады дейсіз. Жайылымдық жер, жазиралы алқаптар мен сан тарау сауда жолдары үшін болған қақтығыстар үздік- создық жалғаса келе ондаған жылдарға созылған соғыстарға айналғаны тарихтан мәлім. Солардың бәрінде жергілікті халықтың “мың өліп, мың тірілгенін”, тарихи - тағдырдың тұщысынан гөрі ащысын көп татқанын жақсы білеміз.
Міне, сондықтан да, біздің бакалаврлық бітіру жұмысымыз табиғаты тұнып тұрған Жетісудағы Алматы облысы Жамбыл ауданның жалпы экономикалық-географиялық жағдайына арналады.


Ȅ Жамбыл ауданының географиялық орнына сипаттама
Алматы облысының аумағы солтүстігінде Балқаш көлі арқылы Сарыарқаның оңтүстік сілемдерімен (Шолақ, Қызылтатар, Қаракеңгір, т.б.) солтүстік-шығысында Тарбағатай жотасымен, Барлық Майлы тауларымен (Алакөл қазаншұңқырымен бөлінген), шығысында Жетісу (Жоңғар) қақпасы, Борохоро, Боротола жоталары арқылы Қытаймен, оңтүстік-шығысында солтүстік Тянь-Шанның Кетпен (Ұзынқара) жотасымен және Күнгей Алатауымен, оңтстігінде Іле, Теріскей Алатауларымен және оңтүстік-батысында Шу - Іле тауларының Жетіжол және Кіндіктас тауларымен, батысында Жусандала үстірті арқылы Шу - Іле тауының Айтау, т.б. аласа таулар мен тауаралық аңғарлар шектеседі. Солтүстік-батысында Балқаш көлі арқылы Бетпақдаланың қиыршықтасты шөлді-шөлейтті өңіріне өласады.
Тарихи деректемелер мен зерттеулерде Жетісу атын құрайтын 7 өзен туралы түрлі пікірлер бар. А.Гейнс бұлардың қатарына Лепсі, Басқан, Сарқан, Ақсу, Бүйен, Қаратал және Көксу өзендерін жатқысза, А. Влангали Басқан, Сарқан, өзендерінің оңтүстік-шығыстағы Іле өзендерін атайды. В.Бартольдтың айтуынша, алғашқыда жергілікті халық Жетісу деп Іледен солтүстікке қарай созылған аймақты атаған, оған Лепсі, Басқан, Ақсу, Бүйен, Қызылаөаш, Қаратал, Көксу өзендері енген. Ал, ХІХ ғасырда Жетісу Іленің оңтүстігіне қарай созылған таулы аймақ деген ұғым қалыптасып, оған Тянь-Шаньның солтүстік-батыс және орталық аудандары да қосылатын болған. Тарихи әдебиеттерде Жетісу ұғымына Шу алқабы мен Нарын өзендерінің жоғарғы ағысын қамтитын атырап та кірген. Археологтар, тарихшылар мен географ мамандар Жетісуды Солтүстік - шығыс Жетісу (солтүстікте Балқаштан Кетпен және оңтүстікте Іле Алатауы жоталарына дейін, солтүстік-шығыста Алакөлден оңтүстік-батыста Шу - Іле су айрығына дейінгі жерлер) және оңтүстік-батыс Жетісу (Шу және Талас алқабы) деп екіге бөледі. Жетісуға осындай тарихи-географиялық анықтама бере отырып, олар өлкенің тек табиғи жағдайларын ғана емес, сонымен қатар оның экономикалық, саяси, этникалық және мәдени даму ерекшеліктерін де қаперге алады. Жетісудың кең аумағы (солтүстіктен оңтүстікке дейін 900 км, ал батыстан шығысқа дейін 800 км) және тауларының биіктігі әртүрлі болуы оның климаты мен ландшафттарының да түрліше қалыптасуына ықпал етті. Бұл өлкеде егін шаруашылығы ертеден-ақ оазистік (шұраттық) сипат алып, қолдан суаруды қажет еткен. Жайылымдық мал шаруашылығы кең өріс алған. Жетісудың оңтүстік-шығыс бөлігінде тау бөктерлерінің (600 - 1200 м биіктікте) ауа райы ылғалды, қоңыр салқын және ауыспалы, топырағы құнарлы. Онда суармалы егіншілікке пайдаланылатын көптеген тау өзендері бар. 200 м-ге дейінгі биіктікте жапырақты ағаштар, ал одан жоғарыда шырша ормандары өседі. Бұл өңір мал жайылымына қажетті көкорай шалғындарға да бай.
Ежелгі заман географиясында Қазақ жерінде бірте-бірте сақ тайпаларының ірі одақтары пайда бола бастады. Мал жайылымдарын өзгертіп отыруға тура келді. Сондықтан өзендердің алқаптары ғана емес, сонымен бірге далалы және шөлейт жерлерді, Тянь - Шаньның биік тауларын да игеру қолға алынды. Бір орыннан екінші орынға жиі көшіп-қону нәтижесінде сақ тайпаларының географиялық танымы кеңейе түскен.
Жетісу өкесінің табиғатын зерттеушілердің бірі Я. Боувер картасының басты ерекшелігі – онда су жүйелері бейнеленіп, негізгі өзендер мен көлдердің бәрі аталған. Балқаш пен Жетісудың өзге көлдерінің картада көрсетілгеніне ерекше тоқталған жөн. Картада Балқаш ендік бойынша емес, бойлық бойынша көлбеу түсіріліп, “Иля” өзені құятын “Тенгись көлі” деп аталған. Іле өзенінің жоғарғы саласында “Арал елі” көрсетілген. Солтүстігінде көлді жағалай құм қоршаған, Балқаш көлі мен оның жағалауындағы Сарыесік-атырау шөлі туралы деректер болған. Сол себепті көл оңтүстіктен солтүстікке қарай көлбей салынып, дұрыс көрсетілмеген, сол сияқты құмды алқап оңтүстігінде емес, солтүстік беткейіне қате бейнеленген.
Қазіргі уақытта Сасықкөл және Алакөл деп аталатын көлдердің картадағы түсірілімі өте құнды дерек көзі. Біріншісі – “Алатуль”, ал екіншісі “Алакуль” деп аталып бір-біріне қосылған. Алакөлге “Итил” аталған Еміл өзені құяды. Егер картадағы табиғи нысандар нақты деректер негізінде бейнеленген болса, онда Боувер тұсында аталмыш көлдердің суы әлдеқайда мол болғанын шамалаймыз. Расында да, осы екі көл аралығында қазір де батпақ қопалар мен шағын көлшіктер бар /1/.
“Жер жәннаты” – Жетісу өлкесінің географиялық нысандары мен табиғи байлығын ғылыми тұрғыдан зерделеп, жүйелі түрде сипаттама беру үрдісінде қазақтан шыққан тұңғыш ғалым Ш.Уәлихановтың еңбегі ерекше. Омбы қаласынан Семейге барар жолда Шоқан өз бетімен Жетісу (Жоңғар) қақпасына, Алакөлге саяхат (1856-57 жылы) жасайды. Сол ғылыми сапардың нәтижелері “Іленің арғы бетіндегі өлкенің географиялық очеркі”, т.б. еңбектерінде жан-жақты баяндалған. Уәлихановтың өзі зерттеген аймақтың табиғатымен физикалық-географиялық ерекшеліктерін ғана емес, сонымен қатар жергілікті тұрғындарын, олардың әдет-ғұрпы мен салт- санасын, рухани жәдігерліктерін танып-білуге құштар болды. өзі аралаѓан Жоңғар, Жетісу, Іле өлкесінің зерттеулер деңгейіне ден қойып, олардың физикалық-географиялық сипатына қатысты орыс ғалымдары елемей кеткен немесе аңғармаған тұстарын тың әрі нақты деректермен толықтырды. Әсіресе, зерттеген аймақтардың географиялық шекараларын мейлінше дәл белгілеуге ұмтылған. Мәселен, ол Іле өзендерінің шекараларын “Іле мен Күнгей Алатауының қар басқан жоталары арасында ұзыннан-ұзақ созылып жатқан “алқап” ретінде сипаттап, “алқаптың” батысқа қарай кеңейе түсетінін” атап көрсетті. Сондай-ақ, Ш. Уәлихановтың еңбектерінде Жетісу (Жоңғар) Алатауының Солтүстік және Ішкі Тянь-Шаньның өзен торлары жөнінде аса маңызды мағлұмат береді. “Ыстықкөлге сапар күнделігінде” ол Жетісу өлкесіндегі Аягөз, Ақсу, Лепсі, Іле, Шілік, Шарын, т.б. өзендер жөнінде көптеген қызықты деректер келтірді. Жалпылама баяндаумен қатар, өзендердің геологиялық құрылымын, алаптарының жаратылысын, ағу бағытын анықтап, климатын және өзендер мен жануарлар дүниесін сипаттап жазды.
Енді біз Алматы облысының оңтүстік батысында орналасқан Жамбыл ауданына тоқталып өтеміз.
Аудан 1928 жылы құрылған. Жерінің аумағы 19,3 мың км2. Тұрғыны 107,2 мың адам (2003). Аудан жеріндегі 62 елді-мекен 1 кенттік және 23 ауылдық әкімшілік аумақтарға біріктірілген. Орталығы – Ұзынағаш ауылы.
Жамбыл ауданының оңтүстігін Іле Алатауының батыс бөлігі алып жатыр, ал, оңтүстік батысын Шу-Іле тауларының шығыс сілемдері алып жатыр. Солтүстікке қарай ауданның жер бедері жазықтыққа ұласады. Мұнда Бозой үсті Сарытауқұм, Қорғанқұм құмды алқаптарымен шектеседі.
Жамбыл ауданының 24 аймағында 62 елді-мекен орналасқан. Аудан 5 табиғи-климаттық зонада орналасқан.
- құмдар,
- еңіс жазық,
- тауалды жоталы-қырлы жазық,
- ортатаулы және ұсақтаулы,
- таулар.
Жері оңтүстіктен солтүстікке қарай шалғынды қара топырақты, қызыл қоңыр, қоңыр, сұр, құмдақты сұр, сортаң топырақты болып келеді. Оны, көбінесе бетеге, боз, жусан, изен, ебелек және әртүрлі астық тұқымдасты шөптесіндер көмкерген. Солтүстігіндегі құмды алқапта сексеуіл тоғайы, өзен аңғарларында бұталы тоғай шоғырлары кездеседі.
Жабайы аңдардан: арқар, таутеке, елік, ақбөкен, қарақұйрық, қасқыр, түлкі, қоян, суыр, борсық кездеседі.
Құстардан: бүркіт, лашын, бөктергі, бөдене, сулы жерде тырна, дуадақ, қаз, үйрек мекендейді.
Ауданның жазық бөлігінде: жайран, сайғақ, қасқыр, түлкі, борсық, кездеседі.
Құстардан: бөдене, сөр тырна, сексеуілді торғай, бүркіт, қырғауыл, үйрек, қаз. Тауда: тау ешкі, қасқыр, борсық, түлкі және т.б. Суларда: сазан, маринка, жайын, лақа және т.б.
Климаты континентті, оңтүстігінде қысы біршама жұмсақ және қысқа. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы оңтүстігінде – 80С, солтүстігінде – 120С, шілдеде оңтүстігінде 200С, солтүстігінде – 250С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері тау етегінде 500 мм, солтүстігінде 200-300 мм шамасында. Таулардан Күрті өзенінің алабына кіретін бірнеше өзен асады, олар: Қарғалы, Ұзынағаш, Қарақастек, Жаманты, Балажан, Ақтерек, Ырғайты, Ұзынқарғалы, Шолаққарғалы, Ақсеңгір, Қарасу, Жиренайғыр, Самсы, Тарғап, Қопа. Бұлардың кейбірі жазда тартылып қалады. Өзендердің егістік жерлерді мал жайылымы жерлері мен суару, шабындықтарды суландыру және электр қуатын өндіру үшін маңызы зор /2/.
Ауданда негізінен қазақтар тұрады (75,9%). Халқының орташа тығыздығы 1 км2 5,6 адамнан келеді. Ірі елді мекендер: Ұзынағаш, Үлкен Фабричный, Ақтерек, Жамбыл, Қарақастек, Мыңбаев, Ұзынағаш бекеті, Үңгіртас, Шиен, Үмбетәлі Кәрібаев ауылы, Беріктас, Қасымбек өнеркәсіп саласында 40-қа жуық әртүрлі бағыттағы кәсіпорындар бар. Оның ішінде 4 ірі (“Жартас” серіктестігі жєне “Қарғалы” акционерлік қоғамы және т.б.), 6 кішігірім кәсіпорын, 26 ауыл аруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар шоғырланған. Олар жүн матасын (315 мың м2), ұн (1184 мың т), құрылыс материалдарын (60,6 мың м3), нан және нан-тоқаш (330 т) және тағы басқа да өнімдерді өндіреді (1998).

2. Жер бедері мен геологиялық құрылымы, олардың ерекшеліктері
Ауданның жер бедері бір-бірінен айырмашылықтары бар геоморфологиялық бірліктер – таулы, тауалды жєне жазықтық болып келеді. Іле Алатауы төменгі батыстағы шетін қамтиды. Осының нәтижесінде орталық бөлікпен салыстырғанда батыс бөліктегі тау жоталары әлдеқайда құрғақ климаттық зонада жатыр. Мұнда қыс айларында температуралық инверсиялар болып тұрады. Жаз айларында көкорай шалғын күңгірт түсті таулы-орманды зоналармен аралас кездеседі. Ал Қастек өзенінің жағалауында ксероморфты шабындық жайылымдар бар. Таудың ең биік нүктесі – 3266,9 метрге жетеді.
Басты жоталары солтүстікке қарай сытылап төмендейтін, жазықтау тауалды жоталар Дегерес, Қазы - Басы, Үшқоңыр және т.б. Абсолютті көрсеткіші теңіз деңгейінен 1200-ден 1800 м болатын таулар жатыр. Бұл таулар конус тәріздес тау шлейфтеріне құятын тау өзендерінің арналары бар тау етегі жазығын тең бөледі. Төбе конустары 750-1200 м биіктікте орналасқан. Төбе конусының шекарасында және тау асты жазығында Қопа өзенінің жағалауын көрсететін сазды жазық басталады. Жағалаудың шеттері солтүстік және оңтүстікке қарай көтеріңкі. Бұндағы ерекше геоморфологиялық және гидрогеологиялық жағдай арқасында жерасты сулары жоғарыға жылжу нәтижесінде ылғалдылық болады, сондықтан қыртыс жартылайморфты және гидроморфты тұзды қыртыстар таралған. Солтүстіктен Қопы жағалауына солтүстік-батыста ауданда ұсақ тауға айналатын – Іле тау төбелері баяу жоталы үстірт қабысады.
Тағы солтүстікке қарай ұсақ төбелер одан әрі жазық бедерге айналады және жайлап Жускен дала жазығынан кейін сары Тау көл құм массиві орналасады.
Іле Алатауыныњ Солтүстік бөктері негізінен мезазой, үшінші және қазіргі кездегі қалдықтар негізінде құралған. Ауданның бұл бөлігінде қыртыс түзуші шикізат таудың кристалды түрлерінің сарытопырақты ауыр саздақтар, тұзды үшінші қабатты саз балшық (орта таулы және төмен таулы) Ұзынағаш, Шолақ-Қарғалы, Ақтерек, Ырғайты өзендерінің борпылдақ, тұрпайы валунды-галечниктерімен және ұсақ тасты қабаттардан түзілген шошақ конусты төбе көтермелері болып табылады /3/.
Жирен-Айғыр, Самсы, Құтырған, Куруөзен өзендері бөліп жатқан тауалды құлама етек жазықтар өзінің механикалық құрамы жағынан түрлі қайта қабатталған проллювиальды және делювиальды түрлерден түзілген.
Қызылтүсті құмды-саз топырақты ұсақ тасты түрлерден түзілген үшінші қабаттың күштілігі бірнеше метрден ондаған метрге дейін созылады. Ауданның солтүстігі төртінші қабаттар – құмдар күштілігі 1,5-5 м. Олар жеңіл механикалық құрамды ашық түсті сұртопыраққа арналған қыртыс түзуші түр болып табылады. Жер өңдеуде ашық түсті сұртопырақ қыртыстың дефляциясында кең таралады.

3. Ауданның климаты, оның ауыл шаруашылығын дамытуға әсері
Жамбыл ауданының климаты әрқилы: ол мұнда таудың етегінде далалық зонаға ұқсас болса құрғақ далада шөлдік климатқа ұқсас. Алматы облысысының аумағында кездесетін агроклиматтық аудандар түгелдей кездеседі, себебі ауыл шаруашылығында облыс бойынша айналысатын барлық салалар өріс алған. Сол себепті Алматы облысының көптеген аудандарында жер шаруашылығын тиімді пайдалануға бағытталған жұмыстардың мәселесін шешуді қажет етеді, өйткені географиялық жағдайы континентальды климат.
Тік зоналылыққа орай мұнда келесі табиғи климаттық зоналар кездеседі: салқын және дымқыл таулы, ыстық және өлшемді-ылғалды тауға жақын, шөлді-далалы және құрғақ, ыстық тауасты шөлді. Таулы зонада жылдық жауын-шашын түсімі 600 мм-ден жоғары, ал аязсыз кезең ұзақтығы әдетте 100 күннен аспайды. 100 жоғары жылы температура мөлшері шамамен 2000 жетеді. Таулы аудандарда жылдық жауын-шашын түсімі 400-ден 500 мм аралығында, олардыњ 330-дан 360 мм-ге дейінгісі жылы кезенде түседі. Аязсыз кезең ұзақтығы 170-1800 және жайлы ауа температурасы бұнда 2700-3000.
Шөлді - далалы тауалды жазығында жылдық жауын-шашын түсімі 300-330 мм аязсыз кезең ұзақтығы 135-175 күн аралығында, жайлы температура 2900 - 31000-қа тең. Ауданның шөлді бөлігінде климат өте құрғақ және ыстық. Жауын-шашынның жылдық түсімі мұнда 120 - 170 мм ғана, оның көпшілігі көктем мен күз кезінде түседі.
Қысқы кезең. Суық кезең ұзақтығы 4 - 4,5 айды құрайды. Ең суық ай қаңтар болып табылады. Ең суық қыс ауданның қиыр солтүстігінде байқалады (қаңтар айының орташа температурасы – 130). Қыс мезгілінде тауға жақын аудандарда температура – 8-90-тан жоғары. Қысқы кезеңдегі ең жайлы табиғи жағдай ауданның оңтүстік бөлігінде байқалады, онда континентальдылық аз. Қарлы кезең ұзақтығы ауданның жазық бөлігінде 2 - 3 ай көлемінде, ауданның биік таулы бөлігінде қарлы кезең 6 - 8 айға созылады. Ауданның солтүстік бөлігінде қардың қалыңдығы жұқа болады, онда қыстың соңында небәрі 7 - 10 см болады. Тау етегі бөлігінде оның биіктігі 10 - 12 см, ал таулы бөлікте 40 - 60 см.
Массивтерде аздаған қармен су қоры қар еру кезіне дейін 30 - 40 мм болады, сол кезде ауданның таулы бөлігі 150 - 180 мм, ал кей жалдары 300 -500 болады.
Көктемгі кезең. Жайлы температураның өтпелі айлары ақпан мен наурыз айларында болды. Қардың еруі аудан аумағыныњ үлкен бөлігінде наурыз айының басында аяқталады, тау етегі бөліктері – наурыздың екінші бөлігінде таулы бөлікте қар сәуір-мамыр айларына дейін сақталады. Көктемгі температураның интенсивті өсуі, сонымен қатар оның тәуліктік амплитудасының жоғарылауы тән. Ауданның солтүстік бөлігінде наурыздан сәуірге қарай температура 10 - 130-қа дейін көтеріледі, тау етегінде 7 - 90, таулы бөлікте 5 - 60-қа көтеріледі. Көктем мезгілінде температура 00 немесе 00 - тан төмен болуы да сирек кездеспейді. Суық ауа орта есеппен сәуірдің ортасында аяқталады, кей жылдары тіпті суық ауа мамыр айының аяғында да байқалады. Жауын-шашын ауданда наурыз айында 6 - 9 мм солтүстікте 50 - 70 мм-ге дейін тау етегінде, ал сәуірде 10 мм. Жауын-шашынның көп мөлшері мамыр айында түседі. Көктемде жауын-шашын мөлшерінің көптігіне қарамастан, күн сәулесінің интенсивті инсаляциясының арқасында айдан айға қарай ауа ылғалдылығының түрлі деңгейде төмендеуі байқалады. Егер наурыз айында ауа ылғалдылығының орта қатынасы ауданның жазық бөлігінде күндіз 50 - 60 % - ды құрайды.
Көктемде біраз мөлшерде жел байқалады. Желдің орташа жылдамдығыныњ ең жоғарғы көрсеткіші сәуір мен мамыр айларында көрінеді. Бұл уақытта ауданның солтүстік бөлігінде желдің орташа жылдамдығы 7 м/сек, осының нәтижесінде мұнда жер қыртысы дефляциясы кең төрінде жетіледі.
Жазғы кезең. Жылы кезең ұзақтығы орташа тәуліктік температура 00-тан жоғары, ең жоғарысы ауданның орталық жєне солтүстік бөліктерінде белгіленеді (8 айға дейін), ал ең төмені таулы бөлікте (5 - 6 ай). Ауданның үлкен бөлігінде вегетациялық кезең (орташа температурасы +50 жоғары). 6 - 7 айға созылады. Жауын-шашын жаздың 3 айында жылдық мөлшердің 20 - 25 % құрайды. Ең ыстық ай – шілде, орташа температурасы 20 - 240С. Ауа ылғалы жетіспеуінің орташа көрсеткішінің шілдеде үлкен маңызы бар. Оның биіктігі солтүстіктен оңтүстікке жылжығанда өзгереді, 15 - 25 м-ден 8 - 10 м дейін.
Күзгі кезең. Температураның төмендеуі бастапқыда баяу бола, келе-келе күшейе түседі. Ауданның үлкен бөлігінде қарашадағы орташа температура сияқты көрсетеді (1 - 3 жазықта және 3-5 тауда). Алғашқы ауа ауданның солтүстігінде қыркүйектің үшінші жартысында байқалады.
Тәуліктік температураның +100 - тан ауысу кезеңі ауданның солтүстігінде 15 - 20 қыркүйекте, ал тау етегі бөлігінде 10 - 15 қазанда болады. Күзгі жауын-шашынның ең аз мөлшері ауданның қиыр солтүстік бөлігінде 2 - 4 мм қыркүйекте және 6 - 8 мм қазанда, жазбен салыстырғанда қыркүйек пен қараша айларында суық болады /4/.

4. Гидрографиясы: өзен сулары, жер асты сулары, су қоймалары мен көлдері
Ауданның гидрографиялыќ желісі біркелкі дамымаған. өзендердің көпшілігі ауданныњ оңтүстік жєне оңтүстік-шығыс бөлігіне тән. Батыс бөлігінде шағын өзендер Ақтерек совхозында: Жаманты, Ақтерек және Ырғайты. Солтүстік бөлігінде жер беті сулары жоќ. Аудандағы жер асты суларының тереңдігі әркелкі жєне олардың минерализациясы өте түрлі - түсті жасақталған және Шу, Іле тауларыныњ төбелерінде көптеген жерасты сулары бастау күйінде шығыстан тұстары кездеседі, мұнда су тұщы. Ауданда 15 кішігірім өзендер бар /5/.
Қопа өзенінің жағалауында жерасты суларының тереңдігі 1,5 метрден 4 метрге дейін болады: суы өте күшті минералданған, соның нәтижесінде мұнда батпақты шабындықта жєне шабындықты сұртопырақты қыртыстар түзілген. Ылғалды сорлары түрлі деңгейде тұзды. Сары-Тау-Құм құмдарында жерасты сулары терењдегі 15 - тен 20 метрге дейін, сулары тұщы болып келеді.

1- кесте. Жамбыл ауданы аумағындағы өзендер туралы мәліметтер

№ өзендердің атауы Күнделікті су шығыны, м2/сек өзеннің ұзындығы, км өзендердің суын қорғауға алған аумақтың ені (метр)
1 2 3 4 5
1 Ақсеңгір 2,3 66 50
2 Ұзынағаш –Қарасу 2,3 36 20
3 Ұзынағаш –Горный 1,2 58 50
4 Жирен –Айғыр 1,1 113 100
5 Қастек 0,9 47 20
6 Қарақастек 1,3 18 20
7 Қара – Арша 0,4 17 20
8 Бесмойнақ 0,5 34 20
9 Самсы 0,8 33 20
10 Сасықбай 0,9 34 20
11 Торғын 0,4 44 20
12 Ұзынағаш –Қарғалы 2,8 128 100
13 Алдшер құрғап қалған 6 20
14 Күнтек құрғап қалған 42 20

Ауданның кішігірім өзендерін өсімдік өсіруге пайдаланады. Қант қызылшасының 1 гектарын өсіруге 6 - 8 мың м3 су қажет. Жүгері, көкөніс, бақша өнімдерінің 1 гектарына жылына 4 - 7 мың м3 су керек.

2 - кесте. Аудан аумағындағы су қоймалары

№ Су қоймалырының аттары Жоба бойынша жиналатын судың көлемі (млн м3) Іс жүзінде жиналатын судың көлемі (млн м3)
1 Ақсеңгір 3,6 3,0
2 Төменгі Қастек 1,3 0,9
3 Книж 1,0 0,8
4 Мыңбаев 0,8 0,6
5 Дегерес 0,7 0,5
6 Қопа 0,6 0,3
7 Тарғап 2,0 0,4

Аудандағы шағын өзендерден алынған судың жылдық көлемі
Ұзын Қарғалы – 23,4 млн м3
Ақсеңгір – 7,4 млн м3
Қастек – 6,1 млн м3
Ұзынағаш таулы - 8,5 млн м3
Ұзынағаш – Қарасу – 2,5 млн м3
Барлығы – 44,9 млн м3.
Ауданда 7 су қоймасы бар.
Ауданда суды тиімді пайдалану жолдары бірқалыпқа келтірілген:
орталықтанған су көздерін – пайдаланатын халық санын көбейту;
жергілікті сапалы ауызсу жоғары деңгейде пайдаланылады;
құрылыста, ауыз суды тазалау жүйесі мен дайындауда жаңа технологияларды енгізу жолы арқылы сатылатын ауызсудың 1 м3 бағасы төмендеді.
Халықты ауыз сумен қамтудағы өзгеріс әлеуметтік-тұрмыста және санитарлық эпидемиологиялық жағдайын қанағаттандырады, қорытындысында облыс халқының физикалық жєне рухани денсаулығына оң әсерін тигізеді.
2004 жылы республика бюджеті есебінен 160640 мың теңге қаржыға Аққайнар ауылының ағызатын арық желілері жөнделіп, салынды. Облыс бюджеті есебінен Қастек ауылының және Жамбыл ауылының су құбырлары қалпына келтірілді.
2005 жылы республика бюджетінен су құбырларын қалпына келтіруге Мыңбаев ауылына – 19,7 млн теңге, 2006 жылы Фабричный ауылына 60,0 млн теңге, Ұзынағаш ауылына – 43,2 млн теңге қаржы бөлінді. Облыс бюджетінен су құбырларын қалпына келтіру саласы Үмбеталы ауылына – 20,0 млн т ќаржы бөлінді.
2004 жылы 2005 жылдарға қарай өндіріс өнімділігін 5,1 % - ға арттыру көзделіп отыр. Аудан өндірісінің құрылымдық динамикасын өндіруші сала үлестерінің жоғарылауымен және жоғары дағалылықпен сипатталады /5/.

5. Топырақ жамылғысы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі
Іле Алатауының зоналық жоғарғы шекарасы мен белдеулер зоналық құрылымын кезінде Р.Н.Аболин толығырақ жасап көрсеткен. Оның сызбасын кейінірек ҚазССР Ғылым Академиясы институтының ғалымдары (С.И.Соколов, М.А. Глазовская) құрастырды. Жамбыл ауданы үшін барлық қыртыс зоналарының шекаралары орталық бөлшекке қарағанда біршама жоғары орналасқан. Үлкен құрғақтық көріністе екі зона түгелімен жоқ – ортатаулы шабындық орманды далалы және шабындықты орманды.
Қалған зоналар төмендегідей түрде болады.
І. Абсолют биіктігі 440 - ден 500 м - ге дейін жазық шөлді зона. Үлкен алаңды батпақты адырлы құмдар алып жатыр, тақыр қыртыстар да кездеседі, төменгі тұста сорлар.
ІІ. Тау етегі таумаңы шөлді-далалы зона (шөлейт-саванналар) 450 - 510 метрден 700 - 800 метрге дейін.
1) Ашық түсте ақ карбонатты сұртопырақты белдеу. Биіктігі 600 - 700 метрге дейінгі шөлейтті аласа шөпті жартылай саванналар. Эфемероидты, эфемероидты - жусанды белдеулер (аќ жусан, пияз тектес жалбыз, шөлді шешек, теріскен, ебелек т.б. кездеседі).
2) Қарапайым аз карбонатты сұр топырақ белдеуі. Биіктігі 750 - 1000 м. Шөлейтті биікшөпті жартылай саванналар. Эфемероидты - жусанды (аќ жусан, апиын, жалбыз, изен, ебелек жєне т.б. ассоциациямен келеді).
3) Тау маңы ашыққызғылт қыртыс белдеуі 800 - 1150 м биіктікке дейін. Эфемероидты жусан тәрізді ассоциациялар.
ІІІ. Таулы жєне тау маңындаѓы далалы зона, 1200 - м-ден 1800 метрге дейін.
1) Таулы жєне тау мањы тұйық-қызғылт, қыртыстар, биіктігі 1400 - 1500 м. Шымқыртысты – дәнді түрлі шабындық далалар және далалы бұталы (шие, тобылғы, итмұрын).
2) Таулы қаратопырақ белдеуі (азқарашірікті және ортақарашірікті) биіктігі 1600 - 1800м-ге дейін. Түрлі шөпті – дәнді шабындықты далалар, бұталар бар (бидайық, арпабас, жалбыз, сүттіген, мия, итмұрын және т.б.).
ІV. Ортатаулы шабындықты зона биіктігі 1400 метрден 2300 метрге дейін. Әртүрлі шөпті-дєнді шабындық дала (қазоты, қурай және т.б.) таулы –шабынлық - қаратопырақты қыртыстар және жоғарғы қыртысты таулы қаратопырақтар /6/.
V. Биік таулы шабындыќты зона, 2000 метрден 2600 метрге дейін.
1) Субальпілік шабындықты белдеу, ауданның батысын 2400 - ден шығысына қарай 2800 м. Субальпілі таулы - шабындықты қыртыстар. Биікшөпті субальпілі дәнді - түрлі шөпті шабындықтар (манжетка, пияз, қазоты, жалбыз).
2) Альпі шабындық белдеуі. Биіктігі 3500 м дейін ауданның тек шығыс жағында нивальды зоналарында айқындалады. Аласашөпті шабындықтар (жауқазын, шегігүл, ботагөз және т.б.).
VІ. Биіктаулы нивальды зона. 3500 метрден жоғары. Биіктаулы флораның бірді-екілі өкілдері кездеседі. Ауданда аз ғана алаңды алып жатыр (3933 га).
Келтірілген биік зоналы территорияда таулы белдеулерге бөлу негізінен солтүстік баурайларға жєне оған жақын экспозицияларға және азды-көпті ұсақтопырақты қыртыстүзуші төрлерге тән. Оңтүстік және оңтүстік - батыс баурайлар, заңдылығында ерекше биогеоценоздарға ие. Олардың көпшілігі жоғарғы құрғақ далалы ксероморфты таулы - далалы қыртыс зоналарында таралған. Сондықтан аудан аумағында келесі қыртыс типтері жєне подтиптері бөлінеді.
Тұзды жерлер (солонцы). Аудан аумағында көп таралмаған. Жіктелу (классификациясы) белгісіне қарай тұзды жерлер Қырғыз жотасының тау алды жазығы гидроморфты қатардағы шабындықты тұзды жерлер ұсақ бағанды сортаңға жатады.
Тау етегі шлейфті облысында содалы-тұздардың пайда болуы қазіргі тұздың жиналу кезіндегі тау түрлерінің желдетілгенін көрсетеді, олардың ішінде гранит ерекше орын алады. Сондықтан тұзды шабындықты - сұртопырақты шабындықты қыртыстарды және шабындықты тұзды жерлерді көптеген зерттеушілер олардың қалыптасуында басты маңызды орынды граниттің қиыршықтар түрі алады деп санап, оны сілтілі жерасты суларымен байланыстырады. Сонымен қатар қыртыс түзуші түрлер, яғни құрамында гранит жєне оларды денудациялы шикізаттармен байланыстырады. Дегенмен соңғы жылдардағы зерттеулер (Баженов, Коваленко, 1968, 1969) сілтілі жерасты сулары мен бір кездегі содалы тұздануы жєне гидроморфты қыртыстардыњ тұздануы ең бастысы биохимиялық процесс негізінде болатынын дєлелдеді. Тұзды жер профилінде құрғақ күйде біріккен және тығыз болып келетін, дымқыл күйде тұтқыр және жабысқақ болатын тұзды горизонты бөлініп көрінеді. Тұзды горизонтта оның құрамында көп мөлшерде тұз болады. Осындай жағдайда өзінің сулы-физикалық құрамымен емес немесе химиялық түбірсіз мелиорациямен емес олар жер шаруашылығына жарамсыз, аз өнімді жайылым ретінде пайдаланылады.
Сорлар. Ауданда аз ғана алапты алып жатыр. Негізінен көп алқабында таралған, ол Қопы өзенінің арнасының бойында үлкен контур түзеген. Осы алқаптағы сазды жолақта олар шабындықты, шабындық сұр топырақты сорлы қыртыстармен және тұзды шабындықтармен кездеседі.
Сор қыртыстардың үстінде тұзды қабықтар байқалады, олар биік учаскелерде тұзы горизонтпен ауысады. Өсімдікті жабында тұздықтар, ажрек, кермек, тамарикс жєне т.б. кездеседі.
Құмдар. Ауданның ең солтүстік бөлігінде шөлді аймақтарда құмдар кең тараған. Олар өсімдіктермен бекітілген, олардың құрамында үшкір эфедра, жусан, изен, бұталардан – жүзген, құмды акация, теріскен, ақ сексеуіл бар. Құмды қыртыс профилі баяу дифференцияцияланған механикалық құрамы біртекті. Қабаттар өте борпылдақ жєне әлсіз тығыздалған.
Құрған - Құм, Сары – Тау - Құм құм массивтері аудан мал шаруашылығыныњ дамуында үлкен маңызға ие. Жем-шөп сапасы мен саны айтарлықтай жақсы жайылым болады.
Тақырлар мен тақыр тәріздес. Тақырлар мен тақыр тәріздес сұртопырақтар құмалды зонада аз ғана таралымға ие. Тақыр тәріздес қыртыстар мұнда ашық түсті сұр топырақпен саздақты механикалық құрамды тұздақтармен кешен түзеді. Қыртыстың үсті тығыз. Өсімдіктер жоқ. Көктемде тақырларға ағын сулар келеді, олар өздерімен ағызып түрлі бөлшектер мен тұздар ала келеді. Тақырларда сулар көп уақыт тұрып қалуы және біртіндеп оныњ булануы, үстіңгі горизонтының сілтіленуі соншалық, онда тұздар өсіп шығады. Жылдың көп бөлігінде тақырлар қатты құрғақ күйде болады. Ал су тұрып қалған кезеңде оларда жасыл түсті балдырдар пайда болады. Ауыр механикалық құрам, ең аз мөлшердегі қарашірік, жоғары деңгейден сілтілік, қабықтың тығыздығы – барлығы тақырға тән, ол өте жағымсыз, физикалық-химиялық ерекшелікке ие топырақтың түрі ауыл шаруашылығына аз жарамды /6/.

6. Ауданның экологиялық жағдайы және табиғат қорғау
Ауданныњ оңтүстік жєне оңтүстік-шығыс аумағына Іле Алатауы, Күнгейдің солтүстік бөктері жєне Теріскей Алатау кіреді. Пайдалы қазбалар құрылыс метариалдары (әк, кварцит, гипс жєне отќа төзімді саз, қыш) және полиметалды рудалардың жері ретінде көрінеді. Полиметалды рудалар негізінен аудан аумағында Қастек рудасының желісімен берілген.
Жазық бөлікте климат шұғыл - континентальды, қаңтардың орташа температурасы – 100-140С, шілдеде шамамен +200С. Жылдың жауын-шашын 125 - 300 мм. Тау баурайларында климат аздап жұмсақтау, қаңтардың орташа температурасы -50С - 60С, жауын-шашын жылына 500 - 600 мм, ал тауда 700 - 1000 мм жауын-шашынның көп мөлшері көктем, жазғы кезеңде түседі. Жазық бөлікте қар қалыңдығы 10 - 12 см, тау алдында 30 см, тауда 40 - 100 см.
Пайдалы қазбалар кен тараған өлкені игеру минералды шикізат көлемінің өсуіне әсерін тигізеді.
2004 жылы пайдалы қазбалар кең тараған өлкені игеруді барлау және шығару жолымен жүзеге асырылмақшы: құмды - қиыршықты тасты қоспалар, қапталған тастар мен қыш.
Жаңа өндіріс нысандарын енгізуде қаржылану көзі анықталды, 5 приоритеттік жоба жүзеге асырылды: Шиен ауылында құс өсіру цехы, Беріктас ауылында асфальт зауыты, “Жартас” ТОО - да электродты цех және әк зауыттары жұмыс істейді.
Атмосфералық ауаның ластануы. Қоршаған ортаның ластанғаны үшін 2003 жылы төлем көлемі 4610,0 мыњ теңгені құрады, болжамды 3200 мың теңге. Салынған айыппұл саласы – 113,8 мың теңге.
Тігін өндірісіне, топса өндіруді меңгеруге арнайы инвестициялық жоба жасалған, “Қарғалы” АҚ техникамен толық жабдықталған.
2004 жылы 2005 жылға қарай өндіріс өнімділігін 5,1 % - ға арттыру көзделіп отыр. Аудан өндірісінің құрылымдық динамикасы өндіруші сала үлестерінің жоғарылауымен және жоғары бағалылықпен сипатталады /7/.

7. Аудан халқының саны, ұлттық құрамы, елді мекендерде орналасуы
2003 жылы 1 қазанда халық саны 108,0 мың адамды құрады. 2003 жылдың қараша айында ауылда 1653 жаңа туылғандар тіркелді, бұл өткен жылғы осы кезеңмен салыстырғанда 344 балаға көп.
Туудың жалпы коэффициенті 1000 адамға 16,9 туылѓан сәбиді құрады, былтырғы жылы 13,5 болған. Осы жылғы халық санының өсуі 889 адам болды.
Оралмандарға 1466 га жер бөлінді. Оралмандарға уақытымен зейнетақы және төлемақы тағайындау мен төлеу қамтамасыз етілген. Сонымен жалпы 3553,7 мыњ теңгеге 491 оралман зейнетақы, 94 жан ұяға әлеуметтік көмек, асыраушысы жоқ 35 адам төлемақы алады.
Оралмандар жұмыспен қамтылады. Жұмыс сұраѓан 40 адамның 12-сі еңбекпен қамтылды, 33 адам қоғамдық жұмысқа, 9 адам арнайы мамандық алу үшін оқуға жіберілді.
Кемшіліктер мен шешілмеген сұраќтар. Туу көрсеткіші елі төмен, сәбилер өлімі 5 адамға өсті, (10 айда 20 сәби өлді), бұл ана мен балаға медициналық көмек көрсету сапасына және болашақ аналардың денсаулығына байланысты.
Көші - қон сальдосының оң әсеріне қарамастан ауданда және жекелеген аймақтарда оның үлкен деңгейі сақталуда, аймақтан кету жалғасуда, негізінен ауылдан жастар кетуде. Әйелдер денсаулығының көрсеткіші ауданда 35 %, ауданда әрбір екінші әйел анемиямен, әрбір төртінші әйел бүйрек ауруымен, әрбір алтыншы-жетінші әйел дем алу мөшелерінің ауруымен, жүрек-тамыр ауруларымен ауырады. Көптеген әйелдер денсаулыққа зиянды жұмыс орындарында істейді.

3 - кесте. Жамбыл ауданында тұратын халықтың ұлттық құрамы мен оның саны

Халықтың ұлттық құрамы 1999 жылғы санақ бойынша халыќ саны Халықтың жалпы санына шаққандағы үлесі, %
1 2 3
Аудан тұрғындарының жалпы саны
Оның ішінде: 105 895 100 %
Қазақ тар 79362 74,2
Орыстар 14942 14,3
¦ұйғырлар 3360 3,2
Түріктер 2107 1,1
Немістер 1333 1,3
Кәрістер 132 0,1
әзірбайжандар 1069 0,01
Татарлар 852 0,8
Украиндар 692 0,6
Курдтар 405 0,4
Шешендер 311 0,3
Өзбектер 290 0,2
Поляктар 33
Беларустар 112 0,1
Гректер 64
1 2 3
Дүнгендер 19
Қырғыздар 170 0,1
Ингуштар 38
Балқарлар 1
Молдовандар 26
Мордвалар 23
Қытайлар 22
Армяндар 25
Цыгандар 241 0,2
Башқұрттар 28
Тәжіктер 38
Болгарлар 12
Қарақалпақтар 34
Чуваштар- 11
Басқа ұлт өкілдері 143 0,1

Әлеуметтік бағдарламаның бірқатары жүзеге асқаннан соң аудан халқы санының өсуі туудың жоғарылауы өнімнің төмендеуі, басқа аймаќтардан келгендер єсерінен жүзеге асады.
Болашақта көші-қон квотасы бойынша келгендер саны 3,4 есе өседі деп болжануда. 2004 жылы – 80 жан ұя, 2005 жылы – 150 жанұя, 2006 жылы – 200 жан ұя келуге тиіс /8/.

8. Ауданныңауыл шаруашылығы, оның құрамы
Ауданның ауыл шаруашылығына жарамды жерінің аумағы 1,8 млн га, оның ішінде жыртылған жерлері 149,1 мыњ га, суарылған жерлері 21,2 мың га, көп жылдық егістіктер 0,97 мың га, тыңайған жерлері 90,5 мың га, шабындығы 12,9 мың га, жайылымы 1,54 млн га, бау-бақшалары 0,6 мың га. Жыртылған жерлердіњ 76,4 мыњ га жеріне астыќ даќылдары егілген. 160 га жерге ќант ќызылшасы, 256 га жерге көкөніс, 557 га жерге картоп отырғызылған /9/. Мал шаруашылығында ауданда 26,9 мың бас сиыр, 326 мың бас ќой мен ешкі, 10,2 мыњ бас жылќы, 50 мыңға жуық тауық болған (1998).

8.1. Аудандағы өсімдік шаруашылығыныњ даму сипаттамасы
Аграрлыќ секторды дамыту. 2003 жылѓа арналѓан кешенді баѓдарламада 4581,1 млн тењге шамасында ауыл шаруашылыќ өнімдерін өндіру жоспарланѓан, шамамен 5343,2 млн тењге немесе 116,0 % - ы өндірілді, соныњ ішінде мал өнімдері – 2907,3 млн тг немесе 87,0 % өткен жылѓа ќараѓанда.
Салада 1875 ауылшаруашылық құрылымдары жұмыс істеп тұр, оныњ ішінде шаруа-фермерлік қожалықтары 1849, серіктестіктер – 11, өндіріс кооперативтері – 12, Акционерлік қоғам – 1, тәжірибелі қожалық – 2. 123608 га егістік жер ауылшаруашылық үлесіне 48,5 %, жалпы өнімніњ 8 % өндіреді, шаруа қожалықтың үлесіне 50,7 % жалпы өнімніњ 40 % өндіріледі, үй шаруашылығыныњ үлесіне 0,8 % жалпы өнімнің 52 % өндіреді.
2838,9 мың теңге мал шаруашылыѓы жалпы өнімдерініњ ауылшаруашылыѓы кєсіпорны ‰лесіне 26 % (оныњ ішінде “Рубирон Агриком” ЖШС – 21,1 %).
2003 жылы жыртылѓан аудармалы жерден өнім алуды арттыру жєне ұтымды пайдалану үшін 20 500 тонна органикалыќ тыңайтқыштар, 93,2 тн минералдық тыңайтқыштар, қызылша отырѓызатын ауылшаруашылығы құрылымдары үшін, облыстыќ бюджет есебінен 33,5 тонна картоп жєне көкөніс өнімдері алынған. Бидай өнімдерініњ дәнді-дақылдарын өсірумен Қаттаубай атындаѓы ЧСПК айналысады, оныњ алқабы 400 га. Үмбеталы атындағы ЖШС 250 га алќапта айналысады, Қасымбек ПК 200 га жєне “Р-Күрті” ЖШС 500 га алқаппен жұмыс жасайды.

5 - кесте. Аудан бойынша жүргізілген құрылымдыќ өзгерістердің қозғалысы (динамикасы)

Ауылшаруашылығы ќұрылымы 2001 2002 2003 2004 болжамы
Саны Жұмысшылар саны Саны Жұмысшылар саны Саны Жұмысшылар саны Саны Жұмысшылар саны
Шаруақожалықтары 1253 3868 1677 4973 1849 6380 2000 5784
Шаруашылыќ үшін ауылшаруашылығы пайдаланатын жер, га 187946 240244 310192
Оның ішінде:
жыртылѓан жер 47934 56044 62634
Оның суармалы жерлері 5324 6230 6430
Ауылшаруашылығы кооперативтері 20 1326 14 1140 12 960 10 810
ЖШС 17 305 18 361 11 230 12 245
ОПХ 2 148 2 148 2 148 2 148
АҚ 1 141 1 141 1 141 2 141

Одан басқа егін егу үшін 2003 жылы аудандаѓы шаруашылыќтар 682,5 тонна элиталық дәнді дақылдар сатып алды.
2004 жылдың астық өнімінен 3230 тонна жаздық өнім, соның ішінде – қатарынан себілетін – 1730 тонна жєне сұрыпталып себілетін 1500 тонна, оның ішінде, Бәйшешек сорты /10/.

6 - кесте. Топырақтың құнарлығы мен химиялық құрамын анықтау мониторингі

Атауы Бағдар
ламасы Барлық зерттелгені, га Зерттелгені,
га Орындалғаны,
%
Топырақтың құнарлығы мен химиялық құрамын анықтау мониторингі

№ 052

14643

14643

100

Аудан аумағында 60 - қа жуық зиянкестер ауылшаруашылық өнімдеріне зиян келтіреді, 30-дан астам түрі аурулар мен, 70 - тей түрі арам шөп өсімдіктері. Бұдан басқа Республикадаѓы 12 тыйым салынѓан нысанның 3 - уі осы ауданда.
- қызғылт (горчак) – 260 гектарға тараған;
- повелика – 475 гектарды жайлаған;
- Колорода қоңызы – 1200 гектарды жайлаған.
Аудан әкімініњ 25.11.2003 жылғы №111 - 459 шешімімен бұл нысандарға тыйым салынған режим енгізілген. Ауданда фитосанитарлық жағдай ауыр. Фитосанитарлық жағдайлардың қиындай түсуінің бірден-бір себептері ауылшаруашылық тауар өндірушілерінің мынадай жағдайларды сақтамауынан болып отыр:
ауыспалы егіс;
агротехниканың нашарлауы;
құнарсыз жерлердің санын көбейту;
ауыспалы егіс танаптарына санасыз күтім жүргізу.
минералды тыңайтқыштар мен пестицидтерді дұрыс қолданбау.
Аса қауіпті зиянкестермен, аурулармен және тыйым салынған нысандармен күресуге облыс жєне Республика бюджеттерінен қаражат алынды.

7-кесте. Ауданда орын алған зиянкестер мен ауруларға қарсы жүргізілген жұмыстар

Іс - шара атауы Бағдар-лама коды 2002 жылы 2003 жылы 2004 жылы
өңдеуге жата
тыны Жалпы өңдел
гені Орындалғаны, % 1 2 3 Зерттел
гені, га
Дәнді дақыл аурулары көгеру 031 27000 2500 9,2 1000 1000 100 3000
Повелика тыйым салынған арамшөп 700 70 70 100 80 80 100 500

“Топик” қарасұлыѓына қарсы гербицидке 50 л көлемінде Қасымбек ОК? тапсырыс берді, бірақ, қаржы тапшылығына байланысты оны сатып алудан бас тартты.
2003-2005 жылдарға арналған Жамбыл ауданының аумағы бойынша зиянкестерге, ауруларға жєне арам шөптерге қарсы іс-шараларын ұйымдастыру үшін республика бюджетінен қаржы алынған.
Қазіргі уақытта ауданда 6 МТС жұмыс істейді, олар: Алатау ЖАҚ, Плодародие ЖАҚ, Аќќайнар ЖАҚ, Сыпатай ш/қ, Саурық батыр ЖШС, Арман ш/қ. Бұлар 2000 10,0 млн тг, 2001 жылы 23,7 млн тг, 2002 жылы 26,4 млн тг, 2003 жылы 27,3 млн тг көлемінде аудандағы ауылшаруашылық тауарларын Өндірушілерге қызмет көрсеткен.
8-кесте. Аудан бойынша ауылшаруашылық жұмысының механикаландыру деңгейі жєне техникамен қамтамасыз ету деңгейі

Іс-шаралар
2004 жылы
Көлемі, га Болжамдық сома, теңге Оның ішінде алынғаны
Химиялық препарат Қызметі
Зиянды шегірткелерге қарсы 500 3000 16000 14000
Дәнді дақыл өнімдерінің ауруына қарсы 6000 9000 81000 18000
Колорода қоңызына қарсы 1200 12000 8000 4000
Тыйым салынған арам шөпке қарсы 500 145000 13000 15000
Барлығы 8200 1285000 1036000 249000

Аудандағы ауылшаруашылық тауарларын өндірушілерге ауыл шаруашылық техникамен қамтамасыз ету келесі сипатта:
Жамбыл ауданы бойынша электр энергиясын беретін ток желісінің ұзындығы – 485,5 км.
Оның ішінде, елді мекендер арасындағы аралық шаруашылық желісі – 153,7 км;
Ішкі шаруашылық желісі – 331,8 км;
Гидротехникалыќ жабдықтар – 61 дана;
Аралық шаруашылық желісі – 21 дана
Ішкі шаруашылық желісі – 40 дана.
Су қоймалары – 16,8 млн м3-ге 19 дана.
Оның ішінде, аралық шаруашылыќ желісі – 4,4 млн м3-ге 3 дана.

9-кесте. Аудан бойынша ауылшаруашылық жұмыстарын механикаландыру және техникамен қамтамасыз ету деңгейі

Техника түрі Бар саны Жұмысшылар Норма бойынша талап етіледі
Барлық тракторлар 668 539 1234
К – 700, 7001 50 48 50
Шынжыр табанды 106 101 122
Бидай комбайны 142 123 170
Сепкіштер 190 181 383
Соқалар 164 160 410
Пішен шабатын машиналар 149 119 270

2000 - 2002 жылы кезењінде Жамбыл РПОС-нан алынѓан судан түскен пайда – 9058,0 мың теңге.
2003 жылы Жамбыл РПОС-нан түскен пайда – 3092,0 млн теңге. Жұмыс істейтін жұмысшы саны – 48 адам.
2003 жылы 320,0 мың теңгеге 40 метр темір бетонды су құбырлары мен лотковый желілері жөндеуден өтті, жыл аяғына тағы 200 м жөнделді.
Аудан бойынша 17968 га егістік жер тіркелген, оның 10340 гектары пайдаланылады.
Өсімдік шаруашылығы секторының дамуы. Ауылшаруашылық өнімдерін өндірі және агроөнеркәсіп кешенін жүйелі қалыптастыру және бәсекелестікке қабілетті өнім өндіру кезеңінде жүзеге асыру:
- ауылшаруашылық шикізаттарын өңдеу цехтарында өнім көлемін 5-7 % арттыру;
- ішкі азық-түлік өнімдерін кем дегенде пайдалану стандартына сәйкес етіп, көлемін арттыру жєне 2006 жылы сүт өнімін – 3,6 %- ға, жұмыртқаны – 35,5 % - ға, қант қызылшасын – 97,4 % - ға ұлғайту.
- өндіру мен реализациялау нарығыныњ тепе - теңдігін қалыптастыру;
- лизинг механизмін қолданумен машина-тракторлық станциялар желісін жасау;
- өнімділік нарықтарының дамуы;
- жерді сату, сатып алу кезеңін дамыту, жер иелену заңының нарығын қалыптастыру, жерді пайдалану заңы.
- ауылшаруашылық өнімдері мен ішкі жєне сыртқы нарықта өңделетін өнімдерді сату көлемін ұлғайту.
Ауылшаруашылығының валдық өнімдері 2006 жылы 5081 млн теңге көлемінде болады деп болжануда.
2003 жылы егін жиыны ауылшаруашылық тұқымдарымен ауданды толықтай қамтамасыз етті, 24,0 га жер шабылды, қыстық егін 27,0 мың га жерге себілді.
Тиімді ауылшаруашылық өнімдері соя, қант қызылшасын арттыру тенденциясы сақталады. Ауылшаруашылық өнімдерінің 15 түрі бойынша нарық бағасы жалпыланады. Осы негізде өнімдер банкі құрылады. Ауылшаруашылық өнімдерін өңдеу мәліметтері енгізілді: ұн, май, көкөніс, консерві, шұжық өнімдері және т.б.
Халықтан артық ауылшаруашылық өнімдерін сатып алу үшін шаруа қожалықтарының жұмыстарын ұйымдастыру, олардың қызмет көрсету, өсірілген өнімді өңдеу мен өтімі үшін аймақта дайындау жүйесі қызметінің жаңаруына шаралар қолданылады.
Ұзақ мерзімге жасалған бағдарламаға сәйкес қант қызылшасын өсіру алаңы 700 га-ға дейін жеткізіледі, валдық өндіріс – 14,0 мың тоннаға дейін (171,3 %).
Аудан бойынша соя егу 17,2 %, дәнді-дақылдар 7,2 %, темекі 13,6 % - ға өсті.
Мал шаруашылығында сүтті және етті мал өсіру қолға алынған: биязы жүнді қой өсіру, қалың биязы жүнді қойлар өсіру /10/.
Жоғары өнімді асыл тұқымды малдардың генофондын сақтағандықтан, ауданда барлық мал басы түрлері мен құстар саны жақсарды. Ірі қара – 2,5 %, қой мен ешкі – 2,0 %, шошқа – 1,6 %, жылқы – 4,1 %, құстар – 2,4 %.

8.2. Ауданның мал шаруашылығы секторының дамуы
Ауданда мал шаруашылығы жақсы дамыған. Ауданда 78 мал шаруашылық иеліктері қалыптасқан, олардың:
13 сүтті мал шаруашылығы;
50 қой шаруашылығы;
3 шошқа шаруашылығы;
11 спорттық жылқы шаруашылығы;
1 құс шаруашылығы;
2 түйе шаруашылығы.
Жоғары өнімді асыл тұқымды малдың генофондын сақтау үшін, барлыќ мал басы түрлерінің жетілдіруін жақсарту үшін ауданда 3 племен шаруашылық жұмыс істейді; солардың бірі академик К.У.Медеубаев жекеменшік ететін селекция генетикалық орталық. Ақтерек ауылдық округінде жеке шаруашылық қожалығы “Мәди” 2003 жылы Мыңбаев ОПХ51 бас австралиялық плембарак жєне 25 бас КТ “Мәди” шаруашылығы – 726 бас дегерес түрін реал субсубсидий жалпы санасы – 3601 мың теңге, 2004 жылы 6567 мың теңге субсидий алынды.
Ауданда шамамен 96945 бас мал бар, оларды бағуға норматив бойынша 149 мал дәрігер мамандары қажет, сонда әрбір мал дәрігер мамандарының жүктемесі шартты түрде 650 бастан, қазіргі кезде мал шаруашылығында 43 лицензия мал дәрігер мамандары жұмыс істейді, олардың 25-і тендерде ұтқан, қалған 18-і жалдамалы /11/.
24 ауылда малдәрігерлік-санитарлық тексеруді 28 малдәрігер инспекторлары атқарады, олардың 18 - і РТУ малдәрігер инспекторлары және 10-ы жергілікті бюджеттен қаржыландырылған инспекторлар. Мал дәрігерлік қызмет бағдарламасын республика бюджетінен қаржыландыру жыл сайын өсуде. Одан басқа республика бюджетінен вакцинациялауға 15875,7 мың теңге көлемінде биопрепараттар бүлінді. 2004 жылы 19213,5 мың т бөлінеді деп күтілуде.
Агроөнеркәсіптік кешені аудан халқына қажет негізгі азық-түліктер, ұн, ет, сүт, картоп, көкөніс қажеттіліктерді өтейді, өңдеуші цех желілері өздері өндіретін шикізатпен қамтамасыз етілген. Қазіргі кезде ауданда 28 диірмен жұмыс істейді. Тәулігіне 43,8 тонна ұн тартады, нан пісіру зауыты жұмыс істейді, тәулігіне 4,4 тонна нан пісіреді, тәулігіне 100 кг макарон шығаратын 3 макарон цехы, тәулігіне 700 кг шұжық өңдейтін 2 шұжық цехы жұмыс істейді.Өсімдік майын өндіру де жақсы жолға қойылған. 2003 жылы тәулігіне 30 тонна сүт өндіретін цех пен тұқымды алғаш өңдейтін және сақтайтын “Қазыбек бек” станциясында “Алтын дән” өнеркәсібі іске қосылды.
Жамбыл ауданының 2004-2010 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық даму кешенді бағдарламасы төмендегідей істерді іске асыруды қарастырған:
Бөл кешенді бағдарлама ауданның тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуына бағытталған. Бағдарлама бұрын қолданыста болған аймақтық бағдарламаларды, сондай - ақ өнеркәсіптік кешенді, ауылшаруашылық өндірісін, жер және су ресурстарын ұтымды пайдалануды, қоршаған ортаны қорғауды қарқынды дамыту үшін жағдай жасауға, жүйелі тәсілдерді іске асыруды қамтамасыз етеді.
Бағдарламаның басты қағидасы – экономиканың даму қалыптылығы, кіріс пен шығыстың салыстырмалылығы, облыс экономикасын өзін-өзі қамтамасыз етуге қол жеткізу мақсатында дамыту, тарату, алмастыру және тұтыну үрдісіндегі экономикалық пропорцияны сақтауға қадағалауды орнату.
Бағдарлама экономиканы дамытудағы шикізаттық бағыттылықты төмендетуді қамтамасыз етуге бағытталған және ең соңғы тиімді технологиялар негізінде техникалық-жабдықтармен қамтамасыз етіп әлеуметтік, өндірістің жаңа салаларын өркендету үшін инвестициялардың келуіне жағдай жасап жаңа жұмыс орындарын ашып, соның арқасында Жамбыл ауданы халқының әл-ауқатын көтеруге бағытталған.
Ауданды дамытудың негізгі бағыттары:
өнеркәсіптік және ауылшаруашылық өнімдерінің көлемін өсіруді қамтамасыз ету;
шағын кәсіпкерлік өндіріс секторын дамыту;
білім жєне денсаулық саќтаудың материалдық-техникалық базасын нығайту;
қолданыста бар сумен қамтамасыз ету жүйелерін қал

Авторы Жауап
Назгул
nazi_1993@inbox.ru
19-04-15 08:40
Салем осы жұмыстың аяғын көрсем бола ма? және Жамбыл ауданының экономикасы жайлы кім біледі??? көмектесіңіздерші диплом жазып жатыр ем......
Meirzhan
meirzhan.zhanuzakov@mail.ru
25-01-15 11:04
Берекелі Беріктасым
салтанат
Кыз жыгыттерге
31-12-14 11:59
Almatinin jigitterine jalpi salem jana jildariniz kuti bolsin 87789967928tanisam ditin adam bolsa karsi emespin
ГУЛЬМИРА
guleka_basketbol@mail.ru
06-12-14 11:06
Достар минералды тынайткыштар туралы малимет керек комектесиндерш
555
aysomoon@list.ru
12-10-14 14:37
777 деген колданушы маган сиздин Жамбыл ауданыны туралы жазган малиметиниздин толык нускасы керек болып тур
Осы почтага жибере аласыз ба?
Серікжан Жораханұлы
seko.1992@mail.ru
23-04-14 15:36
Ассалаумағалейкум Бесмойнақ ауылына жалынды сәлем
Лаззат
lazzat0107@mail.ru
16-04-14 09:32
Абсаттарова Анаргул 06.05.1970ж Борлитобе ауданында туылган
Назгуль
medina_2010-21@mail.ru
28-02-14 12:42
Салеметсіз ба маған Мынбаев ауылынын балалар дәрігері Поздникова Ольга Анатолевнаға шағым жазайын деп едим соны қай жерге жазсам болады
Назгуль
medina_2010-21@mail.ru
28-02-14 12:29
Салеметсіз ба маған Мынбаев ауылынын балалар дәрігері Поздникова Ольга Анатолевнаға шағым жазайын деп едим соны қай жерге жазсам болады
пакиза
pakiza_milashka.00@mail.ru
22-11-13 08:42
шу ауданынын жер бедери туралы тауып бериниздерш
Kolganat
kolganat_94.kz@mail.ru
13-11-13 20:38
Zhambyl audanyna salem)))KARAKASTEKTIN 93-TERINEN
Kolganat
kolganat_94.kz@mail.ru
13-11-13 20:32
Каракастектин 93-теринен Жамбыл ауданына салем))))
нурым
nurym_xd_95@mail.ru
17-10-13 07:59
cамсыдан екейбековтар
нурым
nurym_xd_95@mail.ru
17-10-13 07:57
самсынын жигиттери ассалаумагалейкум!
гульнара
moldanovna @mail ru.kz
13-05-13 10:18
Самсы мектебін 1983 жылы бітірген сыныптастар қайдасыңдар! Бәріңе сәлем !!! Жанысова Гульнарадан
Нұржан Махаббатқызы
nur-inkar90@mail.ru
19-02-13 16:43
Сәлем достар! Ұзынағаш ауылындағы мектептердің электрондық адрестерін білсеңіздер менің пошта жәшігіме жіберулеріңізді өтінемін, алдын ала рахмет!
жансая
angel_sayazhan@bk.ru
02-02-13 11:41
Жамбыл ауданы ҚаракастеекҚҚҚҚ САЛЕЕЕЕМММ)))))
Айым Ақтаева
10-12-12 12:51
салем ұзынағаш жаңа жылдарыңмен Салеммен Аааааайым Каракастек 92
Алия
Aliya_rakulova@mail.ru
10-10-12 19:43
отинем, Қазақстан жериндеги елди мекен атаулары туралы малиметтериниз болса, жибериниздерши...
Ержан
eric_yerzhan@yahoo.ca
08-10-12 17:34
Құрметті Жамбыл ауылының тұрғындары. Біз, екі дос: Ержан және Бахытжан осыдан отыз жыл бұрын, студент болған кезде (1982-1983) Талдықорғанда бірге тұрған досымыз Ерлан Медеуовті іздеудеміз. Сол кезде ол Жамбыл ауданынан келіп оқыған еді. Кейін, байланысымыз үзіліп, оның қазір қайда тұратынын білмейміз. Ерланды танитындар болса, маған хабарласыңыздаршы! Рахмет сіздерге. Ерлан біз сені "шал" деп атаушы едік қой! Қайдасың?
Тагабай
tagabay_kz@mail.ru
15-05-12 11:27
О.Әубәкіров орта мектебі барма Жамбыл ауданында? Билетин адам болса меним эл.поштаиа адресин жазип жибериндерши Достар.
меним e-mail: tagabay_kz@mail.ru . жауап кутем достар
asilaI
ASILAI99.9
10-03-12 09:21
ой достар бізде жер асты сулары барма а ?
жаркынай
25-02-12 11:57
әсет лаубаев қастек ауылының турғынын іздеймін кім таниды сол жайлы білгім келеді
кайырханулы нурсултан
nursultantilepbergen
13-12-11 10:49
96 жігіттері актеректен сендерге салам нурсултаннан астана каласы жас улан мектебінен
кайырханулы нурсултан
nursultantilepbergen
13-12-11 10:39
мен бармын актеректен
кайырханулы нурсултан
nursultantilepbergen
13-12-11 10:37
актеректен мен бармын актерекке жететін ауыл жок актерегім
зарема
zarema.01
10-12-11 17:00
Қазағым сенсің, қазақ ол елім,
Дүрсілдеп сендеп соққан жүрегім.
Мақтанамын қазағым, мақатанышым,
Тәуелсіздік таңы атқан үшін.
Қазағым сенсің, тауым асқарым .
Самғасам сенсің ұшар аспаным.
Жұлдыз, айы аман, күні аман,
Туған жерім сенсің ол анам .
Перизат
perizat_renat
09-12-11 06:55
маған өзендер мен көлдер туралы керек
АКМАРЖАН
MAJOK_92
27-11-11 18:26
АУА ЫЛГАЛДЫЛЫГЫНЫН СИПАТЫ туралы малимет керек
дана
dana.suhanberlieva.00
08-10-11 14:04
мен арал ауданындамын мен аралда болган осимдиктер мен жануарлар туралы билгим келеди. бирак шикпай тур гой не ыстей мин айтындаршы кандай сайтка кирсем болады кооооомектесиндершиииии
Бактияр
baha-ekolog@mail.ru
25-05-11 13:29
Жамбыл ауданының экологиялық жағдайын неге ешкім жазбаған.

Тоғжан
togi_85@mail.ru
12-04-11 09:11
"Мамыр" ЖСШ-де түйіршік мал азығын дайындау цехын жобалау (Алматы облысы) атты дипломдық жұмыс керек еді. Көмектесіңіздерші
Гүлнұр
gukajan_91
12-02-11 18:49
ренжімесеніздер?!маган Ж.Жабаевтың мұражайы туралы мәлімет өте кереееек болып тұрғаны(
САЯ
САЯ
01-02-11 05:37
AKTEREKTEN KIM BAR
Жанлос
Jan_92_dos
19-11-10 15:14
Семейдің табиғаты,жер асты сулары, климаты, топырағы туралы мәліметтер қажет болып тұр комектесіп жіберіндерш достар!
Жулдыз
juzi_1990@mail.ru
08-11-10 11:44
\"ГЕОГРАФИЯ САБАЄЫНАН ЭСТЕТИКАЛЫЌ ТЈРБИЕ БЕРУ\"КУРСАВОЙ КЕРЕК ЕДІ КҐМЕКТЕСІНДЕРШІ
Жулдыз
juzi_1990
08-11-10 11:39
Маган Билікґл кґлі жайында кґмектесіндерші
Жулдыз
juzi_1990
08-11-10 11:36
Жанна маган хабарлас менде сен сураган материал бар
айжана
aijana-forever@mail.ru
06-09-10 15:03
Жассаңдар дұрыс нақты мәліметтер жассаңдаршы
гульмира
gulmira_8888.mail.ru
20-05-10 13:04
неге іле ауданың ауылдық елді мекен жерлерінің зоналау бойынша карта жоқ, болса көмектесиндерши
меруерт
mika00
17-03-10 12:09
мен ұзынағаштанмын.ұзынағаштікілер қайдасындар?
Жансая
jansaya_chu@mail.ru
25-02-10 18:24
Шу каласының климаты туралы мәлімет тауып берініздерші
Самал
samal_1990
10-02-10 09:55
Jasulan, kai-kaidagy Jambyl audany degenin durys emes, Jambyl oblysy turaly birdeme dep jatyrmyz ba? Syilastyk kerek,tysingen wygarsyn?
M A L I K.
malikxan89
10-02-10 08:13
Жетісудың жеті өзені туралы мәлімет іздеймін.Тапқан адамға сыйлығым бар.Мәлік.
Макпал
makpal_1986@mail.ru
15-01-10 12:43
Ақ сексеуіл туралы мағлұмыт беріңіздерші. Қайда өседі, қалай өседі деген сияқты.....
Ажар
ajoka77793@mail.ru
20-11-09 18:07
Алибек Узынагаштын картасы коше кошесимен, типти уйлерде коринеди http://www.kz.all-biz.info/guide/cities/?id=78
Жанна
jannaz86@mail.ru
01-11-09 13:58
Достар менде Жамбыл облысының физикалық географиясынан дипломдық жұмыс бар. Маған Австралияның физикалық-географиялық сипаттамасынан курсовой керек еді, көмектесіңдерші. Өтінемін!!!
Димаш
Abdygapar_dima@mail.ru
22-10-09 16:28
Jambul oblusunun fizikaluk geografiasu tyralu kaidan alsam boladu
Димаш
Abdygapar_dima@mail.ru
22-10-09 16:27
sonu aitam mende Jambul oblusun izdesem Jambul aydanun taptu
Жасулан
22-04-09 23:26
Неге Жамбыл облысы туралы мәлімет іздесем қуалап қайқайдағы Жамбыл ауданын көрсеткен
асем
еанок
18-02-09 21:06
дұрыстап неге мәлімет жоқ
АЛИБЕК
85-ALIBEK-85@MAIL.RU
16-09-08 14:24
НЕГЕ ҰЗЫНАҒАШТЫН КАРТАСЫ ЖОК



Сіздің жауабыңыз
Есіміңіз:
Сіздің e-mail:
Мәтін:
Кескіндегі код:

Кодты жаңарту
 




© 2002—2017   | info@kazakh.ru   | Блог  | О проекте  | Реклама на сайте | Вакансии 
Группа Вконтакте Страница в Фейсбуке Микроблог в Твиттере Сообщество на Мейл.ру Канал пользователя kazakhru - YouTube
Создатель сайта —
интернет-траблшутер Марат Ижанов